De steeds ernstiger wordende droogte in Europa verstoort het vervoer, de landbouw en de energieproductie, nu kritiek lage waterstanden in de rivieren het vrachtverkeer beperken en aanhoudende hitte het bodemvocht in grote delen van het continent uitput.

Uit recent onderzoek van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (JRC) van de Europese Commissie blijkt dat de droogte in juli in het grootste deel van Europa “stabiel en kritiek” bleef en dat de situatie in de centraal-westelijke gebieden, waaronder Frankrijk, Zuid-Duitsland, Hongarije, Oostenrijk, Tsjechië en Slowakije, was verslechterd.

Van de Rijn en de Loire tot de Po, de Donau en de Tisza hebben aanhoudende neerslagtekorten en opeenvolgende hittegolven de rivierstanden tot kritieke dieptepunten gedreven, waardoor brandstofleveringen, industrieel vervoer, irrigatie en elektriciteitsopwekking worden verstoord.

Waar zijn de waterstanden het meest kritiek?

In Duitsland beperken de lage waterstanden op de Rijn het vrachtverkeer langs de belangrijkste industriële waterweg van het land ernstig. De Rijn, de drukste binnenwaterweg van Europa, vervoert volgens de Federale Dienst voor Waterwegen en Scheepvaart ongeveer 80 % van het Duitse vrachtvervoer over de binnenwateren.

In de buurt van Kaub in Rijnland-Palts kunnen de meeste schepen echter niet langer met hun normale lading varen, waardoor de rivier voor vrachtvervoerders in feite in een noordelijk en een zuidelijk deel is verdeeld.

De verstoring heeft ook gevolgen voor Oost-Frankrijk, waar schepen de haven van Straatsburg niet kunnen bereiken met hun gebruikelijke lading.

Olietankers vervoeren ongeveer 350 ton brandstof, tegenover meer dan 1.500 ton onder normale omstandigheden, zo vertelde Jean-Laurent Kistler, directeur ontwikkeling bij de Franse Waterwegenautoriteit in Straatsburg, aan het Franse dagblad Le Figaro.

Vrijdag was bij 14% van de tankstations in de Franse regio Grand Est ten minste één brandstofsoort opgeraakt, tegenover 3% in het hele land. In delen van de Haut-Rhin en het aangrenzende Territoire de Belfort had tussen de 25% en 50% van de tankstations hiermee te maken.

Het Po-bekken in Noord-Italië is ondertussen ingedeeld in de categorie "hoog“ wat betreft de ernst van de watersituatie, de ernstigste classificatie. Bijna alle meetstations hebben ernstige droogte geregistreerd, terwijl de omstandigheden bij Cremona en Borgoforte als extreem zijn aangemerkt.

Ook de Donau, de langste rivier van de EU en een cruciale bron van transport, irrigatie, energie en drinkwater voor de tien landen die zij doorkruist, kampt met ernstige hydrologische droogte.

In Boedapest daalde het waterpeil van de rivier op 4 augustus tot een recorddiepte van 14-19 centimeter, waardoor grote delen van de rivierbedding, scheepswrakken en de zogenaamde "Hongersteen“ bloot kwamen te liggen; deze rots werd in het verleden gezien als een waarschuwing voor misoogsten en hongersnood, aldus het bericht in The Guardian.

In de buurt van Szentendre werden sommige stukken zo ondiep dat ze te voet konden worden overgestoken, terwijl tussen de 4.000 en 5.000 huishoudens tijdelijk geen toegang meer hadden tot drinkwater.

De daling vormt ook een bedreiging voor de kerncentrale van Paks in Hongarije, die voor koeling afhankelijk is van de Donau en ongeveer de helft van de elektriciteit van het land levert.

De autoriteiten zijn begonnen met het tot zinken brengen van twee 80 meter lange binnenvaartschepen om het waterpeil in de buurt van de centrale te verhogen, temidden van waarschuwingen dat een verdere daling zou kunnen leiden tot extra beperkingen in de elektriciteitsproductie.

Waarom kampt Europa met zo’n ernstige droogte?

De droogte is een samengestelde crisis die wordt veroorzaakt door twee elkaar versterkende factoren: langdurig gebrek aan regen en extreme hitte die het waterverlies uit de bodem, rivieren en vegetatie versnelt, aldus een wetenschappelijk rapport van World Weather Attribution.

Aanhoudende hogedruksystemen boven Noord- en Midden-Europa tijdens de winter en het vroege voorjaar zorgden ervoor dat Atlantische weersystemen onvoldoende regen konden brengen naar Duitsland, Polen, Tsjechië, Slowakije en de Baltische regio.

Vanaf april breidde het hogedrukpatroon zich westwaarts uit, waardoor regenbrengende systemen het Iberisch Schiereiland, Frankrijk en Noord-Italië niet konden bereiken.

De situatie verscherpte zich in juni toen warme lucht vanuit Zuid-Europa naar het noorden trok, wat leidde tot langdurige heldere luchten en recordtemperaturen.

Door de hitte nam de evapotranspiratie toe – het verlies van vocht uit de bodem en de vegetatie naar de atmosfeer. De toch al droge bodems namen vervolgens nog meer warmte op, waardoor de opwarming en het waterverlies verder werden versneld.

Als gevolg daarvan ontwikkelde de aanvankelijke meteorologische droogte, veroorzaakt door geringe neerslag, zich tot een agrarische droogte naarmate de bodems uitdroogden, en vervolgens tot een hydrologische droogte toen de waterstanden in rivieren, meren en het grondwater daalden.

Wetenschappers hebben vastgesteld dat tekorten aan bodemvocht, zoals die in 2026 werden geregistreerd, nu ongeveer vijf keer zo waarschijnlijk zijn in West-Europa en elf keer zo waarschijnlijk in Oost-Europa als in een klimaat dat 1,4 °C koeler is.

Wat zijn de bredere gevolgen?

De landbouw behoort tot de sectoren die met de meest directe verliezen worden geconfronteerd. Het JRC heeft zijn opbrengstprognoses voor wintergewassen met ongeveer 1% tot 4% naar beneden bijgesteld ten opzichte van de vorige maand, terwijl de prognoses voor graanmaïs en zonnebloemen met 6% tot 7% zijn verlaagd.

Frankrijk wordt geconfronteerd met de laagste maïsoogst in decennia, terwijl in Roemenië naar verluidt meer dan 1 miljoen hectare maïsareaal verloren is gegaan.

Centraal-West-Frankrijk, het zuiden van Tsjechië, West-Slowakije, Hongarije en West-Roemenië behoren tot de belangrijkste landbouwgebieden die zwaar worden getroffen. Ook in Duitsland, Spanje en Italië worden lagere oogstverwachtingen gemeld.

De lage waterstanden in de rivieren zorgen niet alleen voor stijgende transportkosten, maar vormen ook een bedreiging voor de elektriciteitsopwekking. Kern- en thermische centrales hebben rivierwater nodig voor koeling, terwijl de productie van waterkracht afhankelijk is van voldoende waterstanden in rivieren en stuwmeren.

In Frankrijk werden tijdens de hittegolf eind juni drie kernreactoren stilgelegd omdat het rivierwater te warm was of de waterstanden te laag waren, terwijl acht andere reactoren volgens het JRC op verminderde capaciteit draaiden.

Triodos Bank schat dat droogte en extreme hitte de economische output van de EU in 2026 met ongeveer 1% zouden kunnen doen dalen, wat neerkomt op ongeveer 180 miljard euro.

Het verwachte verlies zou een groot deel van de door de Europese Commissie voorspelde economische groei van 1,1% voor dat jaar tenietdoen, waarbij alleen al de door hitte veroorzaakte daling van de arbeidsproductiviteit wordt geschat op ongeveer 0,6% van het bruto binnenlands product van de EU.