Het aantal zelfdodingen in Belgische gevangenissen behoort tot de hoogste in Europa. Met 11,6 zelfdodingen per 10.000 gedetineerden in 2023 – meer dan 50 procent boven de Europese mediaan van 7,3 – schaart België zich bij de slechtst scorende landen. Dat blijkt uit recente cijfers van de Raad van Europa, aangehaald door de Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen (CTRG) en het Federaal Instituut voor de Rechten van de Mens (FIRM). De organisaties trekken opnieuw aan de alarmbel over het “structurele tekort aan psychiatrische zorg” en het aanhoudende gebruik van mensonwaardige maatregelen binnen het gevangeniswezen.
Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie telt België slechts 0,2 psychiaters per 1.000 gedetineerden, terwijl het Europese gemiddelde op 1,3 ligt. Psychiater Wout De Ruyck, actief in de gevangenis van Gent, bevestigt de schrijnende situatie: “Ik ben een halve dag per week beschikbaar voor zo’n 400 gedetineerden. Gesprekken vinden soms plaats via het luikje in de celdeur.”
Naast het nijpende tekort aan gespecialiseerde zorg stellen CTRG en FIRM vast dat gevangenispersoneel onvoldoende is opgeleid in suïcidepreventie en het omgaan met gedetineerden met psychische problemen. Daardoor worden er nog steeds maatregelen toegepast die de menselijke waardigheid schenden. Voorbeelden zijn het naakt isoleren van gedetineerden in kale, onbemeubelde cellen zonder medische begeleiding, het overmatig gebruik van handboeien, en een gebrek aan structurele rechtsmiddelen bij meldingen van mishandeling.
De situatie leidde in 2020 al tot een veroordeling van België door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, nadat een psychiatrisch kwetsbare gedetineerde in de gevangenis van Aarlen na meerdere zelfmoordpogingen werd vastgebonden en zonder zorg in een isolatiecel werd geplaatst.
Criminoloog en CTRG-ondervoorzitter Pieter Houbey wijst op een samenloop van problemen: “Overbevolking, weinig zinvolle tijdsbesteding, en een gebrek aan zorg leiden tot frustratie. Daardoor worden te vaak noodmaatregelen genomen in plaats van structurele oplossingen.” Hij noemt het meest recente actieplan van de overheid “onvoldoende” en pleit voor een wetenschappelijk onderbouwde, humane detentiepraktijk gericht op re-integratie. “Dat is vandaag nauwelijks mogelijk, terwijl onze recidivegraad rond de 70 procent ligt – tegenover slechts 20 procent in Scandinavië.”
Hoewel minister van Justitie Annelies Verlinden (cd&v) benadrukt dat er stappen worden gezet in samenwerking met de FOD Volksgezondheid en de deelstaten, blijven experts kritisch. Ze vragen onder meer gegarandeerde aanwezigheid van psychiaters in elke gevangenis, het verbod op naaktisolatie, en praktijkgerichte opleidingen voor personeel.
