De persvrijheid in Europa bevindt zich op een kritiek dieptepunt, gekenmerkt door een toenemend aantal fysieke aanvallen, juridische vervolging en politieke intimidatie. Hoewel de situatie in West-Europa relatief gunstig afsteekt tegenover de rest van het continent, blijken ook België en Nederland niet immuun voor uitdagingen, al is de aard van deze uitdagingen verschillend.
Situatie België en Nederland
Uit de meest recente studie van de Media Pluralism Monitor blijkt dat de risico's voor de werkomstandigheden van journalisten in België en Nederland, net als in Estland, Finland en Zweden, relatief beperkt blijven. In de praktijk is de situatie echter niet feilloos; zo registreerde de Raad van Europa ook in België aanvallen op journalisten tijdens het verslaan van protesten.
Daarnaast is er in België sprake van opvallende politieke druk op de media. Het Platform voor de Veiligheid van Journalisten publiceerde recent een waarschuwing over uitspraken van Jacqueline Galant, de Belgische minister bevoegd voor Franstalige media, over de politieke kleur van de Franstalige publieke omroep RTBF.
Dit incident past in een bredere reeks waarschuwingen rond politici van de Franstalige liberale partij MR. MR-voorzitter Georges-Louis Bouchez – die er door critici van wordt beschuldigd een "cultuurstrijd in Trump-stijl" te voeren – uitte in 2025 publiekelijk de intentie om de RTBF te privatiseren of zelfs af te schaffen.
Bovendien werd hij door de Vereniging van Beroepsjournalisten scherp bekritiseerd wegens "onaanvaardbare fysieke bedreigingen" aan het adres van een journalist in een uitgelekt telefoongesprek. Zowel Bouchez als Galant werden in 2024 al door de Raad van Europa veroordeeld wegens beschuldigingen van vooringenomenheid bij de omroep na een reportage over witte mensen en racisme.
Nederland speelt daarentegen een opvallende voortrekkersrol in de bescherming van de onafhankelijke journalistiek. Het land onderscheidt zich, samen met onder meer Duitsland en Zweden, door de bescherming en opvang van gevluchte journalisten in ballingschap.
Om de onafhankelijke nieuwsvoorziening wereldwijd te waarborgen, ondersteunt Nederland de pers ook financieel, bijvoorbeeld met een recente donatie van 3 miljoen euro aan Radio Free Europe.
Verslechterende situatie in de rest van Europa
Wanneer we de grens oversteken naar Oost- en Zuid-Europa, is de situatie ronduit vijandig. In 2025 registreerde het platform van de Raad van Europa 344 ernstige schendingen van de persvrijheid, een aanzienlijke stijging van 29 procent ten opzichte van de 266 incidenten in 2024. De meeste meldingen kwamen uit Rusland, Georgië, Servië en Oekraïne.
De Russische oorlog in Oekraïne blijft de meest acute en dodelijke bedreiging voor nieuwsgaring. Vorig jaar kwamen de Oekraïense journalisten Olena Gramova, Jevhen Karmazin en Tetjana Koelyk, evenals de Franse fotograaf Antoni Lallican, om het leven door Russische drone-aanvallen nabij de frontlinie. Binnen Rusland zelf wordt de repressie onverminderd voortgezet en worden gevluchte journalisten bij verstek veroordeeld.
Overheden in de zwaarst getroffen landen grijpen steeds vaker naar structurele wetgeving en opsluiting om de media te beheersen. Eind 2025 zaten er in Europa 148 journalisten en mediamedewerkers in de cel. De hoogste aantallen gevangenen werden geregistreerd in Azerbeidzjan (36), Rusland (32), Belarus (27) en de door Rusland bezette gebieden in Oekraïne (26), aangevuld met twee in Armenië en één in Georgië. Buiten de conflictgebieden kampen journalisten in landen als Georgië en Servië met grootschalig fysiek geweld door zowel politie als demonstranten tijdens het verslaan van publieke protesten.
Ook juridische bedreigingen nemen toe, zoals het gebruik van zogeheten 'SLAPP's' (ongrondwettige rechtszaken bedoeld om de pers de mond te snoeren), spionagesoftware tegen journalisten en wetgeving rond "buitenlandse agenten".
Ondanks deze alarmerende signalen en formele waarschuwingen, blijft een adequate reactie vaak uit: minder dan de helft van de meldingen krijgt überhaupt een respons van de betrokken staten, wat bijdraagt aan een gevaarlijk klimaat van straffeloosheid voor aanvallen op de pers.
