Massale desinformatiecampagne na brand Vondelkerk: incident werd geframed als ‘islamitische aanslag’

De grote brand die tijdens de jaarwisseling woedde in de historische Vondelkerk in Amsterdam, is op sociale media onmiddellijk aangegrepen voor een grootschalige desinformatiecampagne. Terwijl de brandweer nog bezig was het vuur in het monumentale pand uit 1872 te bestrijden, verspreidden geruchten over een vermeende islamitische aanslag zich razendsnel online. Dit blijkt uit een analyse van Justice for Prosperity (JfP), een in Amsterdam gevestigde onderzoeksorganisatie.

In de nacht van 31 december op 1 januari moest de brandweer landelijk duizenden keren uitrukken, maar specifiek de brand in de Vondelkerk werd het brandpunt van een online hetze. Volgens JfP, een stichting die onderzoek doet naar ondermijning van de democratische rechtsstaat, is er sprake van een gecoördineerde golf van haatzaaierij. Uit hun data blijkt dat op 1 en 2 januari maar liefst 20 procent van alle berichten op X (voorheen Twitter) over de brand de schuld direct bij moslims of migranten legde.

Van sneeuwbal naar lawine

Jelle Postma, directeur van JfP en voormalig AIVD-medewerker, schetst een verontrustend beeld van de snelheid waarmee het nepnieuws zich verspreidde. "Al een paar minuten na het nieuws over de brand zagen we de eerste valse claims verschijnen," stelt hij. Wat begon met suggestieve vragen als "Zouden het moslims zijn?", sloeg binnen een uur om in stellige beschuldigingen zonder enig bewijs.

De desinformatie werd aangejaagd door zowel Nederlandse als internationale accounts. Termen als ‘omvolking’ en complottheorieën over een gecoördineerde aanval op het christelijke Europa werden veelvuldig gedeeld. "Een sneeuwbal wordt hier echt een lawine," aldus Postma. Van de tien berichten met het grootste bereik op X, wezen er zeven migranten aan als zondebok.

Rol van influencers

De campagne kwam in een stroomversnelling toen prominente rechts-radicale influencers zich ermee bemoeiden. De Britse activist Tommy Robinson deelde beelden van de brand met zijn miljoenen volgers, sprak van "bendes indringers" die een iconische kerk verwoestten en pleitte voor "massadeportaties in 2026".

In Nederland gooide influencer Eva Vlaardingerbroek olie op het vuur. In een video sprak zij over een "act of war" (oorlogshandeling) en claimde ze – zonder onderbouwing – dat straatbendes die "voor 99,9 procent uit moslims bestaan" verantwoordelijk waren. Ook de 'linkse elite' en omwonenden moesten het ontgelden; zij werden weggezet als wegkijkende "champagne-socialisten".

Feiten versus ‘Ragebait’

Terwijl het internet overspoeld werd met complottheorieën, benadrukken politie en brandweer dat het onderzoek naar de toedracht nog loopt. Hoewel vuurwerk een plausibele oorzaak lijkt gezien de tijd van het jaar, is er nog geen definitieve conclusie getrokken. Juist deze zorgvuldigheid van de autoriteiten werd door complotdenkers uitgebuit. Het feit dat er niet direct een oorzaak werd gemeld, werd door figuren als Vlaardingerbroek geframed als een ‘doofpot’.

Claes de Vreese, hoogleraar Politieke Communicatie aan de UvA, wijst op het verdienmodel achter deze ophef. Hij spreekt van ragebait: het bewust inspelen op woede om clicks en bereik te genereren. "Dit soort influencers heeft er politiek en commercieel belang bij om dat te doen," aldus De Vreese.

Gevaar voor de democratie

De onderzoekers waarschuwen dat de gevolgen van deze digitale brandstichting verder reiken dan het internet. De online haat vertaalt zich naar de echte wereld, waarbij moslims op straat of op de sportclub worden aangesproken op incidenten waar ze niets mee te maken hebben. Bovendien sijpelt de retoriek door in de politiek.

"Soms moet je de democratie ook tegen zichzelf beschermen," concludeert Postma. Hij pleit, samen met De Vreese, voor een breder maatschappelijk debat over de grenzen van de vrijheid van meningsuiting en strengere regulering van algoritmes die desinformatie belonen. Terwijl de fysieke schade aan de Vondelkerk in de miljoenen loopt, is de maatschappelijke schade door de gecreëerde verdeeldheid volgens de onderzoekers nauwelijks te bevatten.