POLITIEK
5 min lezen
Vijf EU-landen, waaronder Nederland, werken aan eerste terugkeerhub in Rwanda voor uitgeprocedeerden
Met een nieuw proefproject willen enkele Europese lidstaten migranten zonder verblijfsrecht voortaan opvangen in Oost-Afrika. Terwijl betrokken ministers spreken van een noodzakelijke doorbraak, waarschuwen critici voor mensenrechtenschendingen.
Vijf EU-landen, waaronder Nederland, werken aan eerste terugkeerhub in Rwanda voor uitgeprocedeerden
Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen arriveert voor een bijeenkomst om de zogenaamde “terugkeercentra” te bespreken. / AFP (Wire)

Nederland, Duitsland, Oostenrijk, Griekenland en Denemarken zijn in onderhandeling met Rwanda over de oprichting van het allereerste uitzetcentrum voor uitgeprocedeerde asielzoekers buiten Europa.

Tijdens een migratieconferentie in Wenen maakten de vijf EU-lidstaten en het Oost-Afrikaanse land maandag 16 november bekend dat de concrete gesprekken direct van start gaan. Het doel is om de afspraken begin 2027 officieel vast te leggen en nog datzelfde jaar te beginnen met het overbrengen van migranten.

De samenwerking is bedoeld voor mensen die na een volledige asielprocedure geen recht op internationale bescherming of verblijf hebben gekregen, maar weigeren te vertrekken of door hun land van herkomst niet worden teruggenomen.

Het gaat nadrukkelijk om een initiatief van deze kopgroep van vijf landen en niet om beleid van de gehele Europese Unie. Buiten de kanselarij in Wenen werd maandag door demonstranten geprotesteerd tegen de plannen.

Kleinschalige start en opvang in Rwanda

In eerste instantie zal het proefproject op kleine schaal worden uitgevoerd. In Rwanda moeten honderd plekken beschikbaar komen, waar de vijf Europese landen gezamenlijk naar verwachting enkele tientallen mensen naartoe zullen sturen.

Alleenstaande minderjarigen zijn wettelijk uitgesloten van overplaatsing. Nederland wil zich in het begin beperken tot het uitzetten van alleenstaande mannen, met name uit landen in de regio rond Rwanda, en dus nog geen gezinnen overbrengen.

Volgens de gezamenlijke verklaring van de deelnemende landen komen de migranten in Rwanda terecht in een open opvanglocatie, waarvan de exacte plek nog niet bekend is. Zij krijgen daar een Rwandese verblijfsvergunning en een integratietraject aangeboden.

Volgens de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen, die in Wenen zijn collega Bart van den Brink (Asiel en Migratie) verving, krijgen de uitgezette personen in Rwanda toegang tot onderwijs, de arbeidsmarkt, gezondheidszorg en het recht.

Daarnaast behouden zij de mogelijkheid om met internationale ondersteuning vrijwillig terug te keren naar hun land van herkomst of door te reizen naar een ander land waar zij legaal mogen verblijven.

De Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) levert technische input en is op verzoek van Rwanda bereid om migranten met de juiste waarborgen te begeleiden. De vijf EU-landen betalen samen de kosten voor het centrum, al is nog onduidelijk hoe hoog die uitvallen.

Rwanda vraagt in ruil voor de opvang ook om economische steun. De initiatiefnemers hopen dat de Europese Unie hieraan wil meebetalen, maar dat is onzeker door de weerstand die bij andere lidstaten leeft.

Politieke steun en verschil met het Britse model

De betrokken bewindslieden spraken in Wenen van een belangrijke koerswijziging om illegale migratie in te dammen en mensensmokkelnetwerken te ontmantelen. De Deense premier Mette Frederiksen noemde de stap cruciaal voor een nieuw migratiesysteem dat de maatschappelijke samenhang beschermt, terwijl haar minister van Immigratie Morten Bodskov sprak van een enorme doorbraak.

Volgens minister Berendsen is effectieve terugkeer noodzakelijk om het draagvlak voor asielopvang te behouden, en minister Van den Brink stelde dat het plan bijdraagt aan een modern en goed functionerend asielsysteem. Ook de Rwandese minister van Binnenlandse Zaken Vincent Biruta verdedigde de samenwerking als een veilige en waardige oplossing voor migranten.

Juridisch wordt het plan mogelijk gemaakt door de nieuwe Europese terugkeerverordening die de Europese Raad op 1 oktober aannam. Hierdoor mogen lidstaten terugkeerhubs opzetten in derde landen, mits de internationale mensenrechten worden nageleefd.

Daarmee verschilt het Europese voorstel wezenlijk van het inmiddels geschrapte Britse Rwanda-plan. Waar het Verenigd Koninkrijk asielzoekers naar Rwanda wilde sturen voordat hun asielaanvraag was beoordeeld, richt het initiatief van de vijf EU-landen zich uitsluitend op mensen die al zijn uitgeprocedeerd en een terugkeerbesluit hebben ontvangen.

Zware kritiek en juridische onzekerheden

Ondanks de politieke ambities stuit het voornemen op stevige bezwaren. Binnen de EU hebben onder meer Frankrijk en Spanje hun zorgen geuit over mogelijke mensenrechtenschendingen.

Daarnaast waarschuwde een coalitie van veertig mensenrechtenorganisaties, waaronder Amnesty International en Save the Children, in een gezamenlijke verklaring dat de vijf lidstaten het risico op ernstige misstanden accepteren.

De organisaties wijzen op meldingen van martelingen in Rwandese detentiecentra en het feit dat het land al dertig jaar autoritair wordt bestuurd door president Paul Kagame. Bovendien ontbreekt volgens hen elk bewijs dat dergelijke maatregelen migranten afschrikken.

Ook internationale waakhonden manen tot voorzichtigheid. VN-vluchtelingencommissaris Barham Salih benadrukte dat eerlijke procedures en humane terugkeer essentieel zijn, en zegde toe dat vluchtelingenorganisatie UNHCR de landen zal adviseren over de naleving van mensenrechten.

Het EU-Bureau voor de Grondrechten (FRA) en mensenrechtencommissaris Michael O'Flaherty van de Raad van Europa wezen erop dat Europese overheden juridisch aansprakelijk blijven voor eventuele schendingen na overdracht.

Het Britse Hooggerechtshof verklaarde het Britse Rwanda-plan in november 2023 nog onwettig vanwege het reële risico op refoulement, het verbod om mensen direct of indirect door te sturen naar een land waar zij gevaar lopen op vervolging of marteling.

Vooralsnog blijven veel praktische en juridische vragen onbeantwoord, zoals de bewegingsvrijheid van migranten in Rwanda, de maximale verblijfsduur en wie verantwoordelijk is als iemand niet kan integreren noch terugkeren.

De deelnemende landen benadrukken dat voor elk individu vooraf een veiligheidstoets plaatsvindt en dat migranten toegang houden tot rechtsmiddelen om hun uitzetting aan te vechten. Pas wanneer de hoogste Europese rechters zich in toekomstige rechtszaken over het systeem hebben uitgesproken, zal duidelijk worden of deze terugkeerhubs definitief standhouden.