Voor het vredegerecht in Antwerpen is dinsdagmiddag het proces gestart van 1400 omwonenden tegen het Amerikaanse chemiebedrijf 3M. De bewoners, verenigd in het burgercollectief Darkwater 3M, beschuldigen het bedrijf van overmatige burenhinder als gevolg van grootschalige PFAS-vervuiling in en rond Zwijndrecht. Zij eisen elk een provisionele schadevergoeding van 20.000 euro, wat het totaalbedrag op 28 miljoen euro brengt.

De rechtszaak is een direct gevolg van de ontdekkingen die in 2021 werden gedaan tijdens graafwerken voor de Oosterweelverbinding rond Antwerpen. Toen kwam aan het licht dat de bodem rondom de 3M-fabriek zwaar vervuild was met PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen).

Dit is een verzamelnaam voor duizenden synthetische chemicaliën, waaronder PFOS, die nauwelijks afbreken in het milieu en zich opstapelen in het menselijk lichaam. Ze worden in verband gebracht met diverse gezondheidsrisico's, waaronder een verstoord immuunsysteem, hormonale disbalans en een verhoogd risico op bepaalde vormen van kanker.

Van pilootzaak naar massaprocedure

De huidige massaclaim, geïnspireerd op Amerikaanse class actions, bouwt voort op een eerdere pilootzaak uit 2023. Toen kende de vrederechter een voorlopige schadevergoeding van 2000 euro toe aan de familie Verstraete, die op ongeveer een kilometer van de fabriek woont.

Bij de vader van het gezin werden PFAS-waarden in het bloed gemeten die 150 keer hoger lagen dan de Europese gezondheidsnorm. De rechter oordeelde destijds dat 3M verantwoordelijk was voor 'overmatige burenhinder'.

Op basis van deze uitspraak heeft het burgercollectief Darkwater 3M zich gevormd. De 1400 mede-eisers wonen allemaal binnen een straal van 15 kilometer rond de fabriek, hebben aantoonbaar verhoogde PFAS-waarden in hun bloed of bezitten verontreinigde grond.

Argumenten van de burgerlijke partij

Tijdens de eerste procesdag betoogden de advocaten van de omwonenden, onder wie Geert Lenssens en Jihane Farah, dat de eisers niet langer in een door de Grondwet gegarandeerd "gezond leefmilieu" wonen. De advocaten stellen dat 3M al tientallen jaren op de hoogte was van de toxiciteit van de stoffen, maar desondanks doorging met de productie en de communicatie hierover minimaliseerde.

De gevraagde 20.000 euro per persoon is een provisioneel bedrag, oftewel een voorschot. Volgens de eisende partij is de werkelijke omvang van de schade nog niet vast te stellen, aangezien bepaalde gezondheidsproblemen door de lange incubatietijd pas over tientallen jaren aan het licht kunnen komen, en er in de toekomst mogelijk extra saneringskosten voor de omwonenden volgen.

Het verweer van 3M en de saneringsplannen

Chemiegigant 3M heeft in 2024 de productie van PFAS in Zwijndrecht volledig stopgezet. In een schriftelijke reactie voorafgaand aan het proces liet het bedrijf weten zich in de rechtbank te zullen verdedigen.

3M benadrukt dat het zijn verplichtingen nakomt die in 2022 zijn vastgelegd in een saneringsovereenkomst met de Vlaamse overheid. Volgens de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) start de afgraving van de zwaarst vervuilde privétuinen (binnen een straal van 5 kilometer rond de site) naar verwachting eind dit jaar. Voor agrarische gebieden en natuurgebieden heeft het bedrijf nog tot 2027 de tijd om een integraal saneringsplan in te dienen.

Tijdens de procedure beargumenteert 3M onder meer dat de 1400 vorderingen niet gezamenlijk behandeld kunnen worden vanwege de individuele verschillen per bewoner, en werpt het bedrijf de kwestie van verjaring op.

Juridische en maatschappelijke implicaties

De keuze om deze zaak als een burengeschil voor de vrederechter te brengen, is opvallend en krijgt ook kritiek. Milieujurist Isabelle Larmuseau stelt dat een omvangrijk milieuschandaal als dit eigenlijk voor de strafrechter thuishoort, omdat er bij een burenhinderzaak geen onderzoek wordt gedaan naar mogelijke strafbare feiten of schuldige partijen binnen het bedrijf.

De zaak wordt de komende dagen voortgezet. Woensdagmiddag voeren de advocaten van 3M het verweer, waarna donderdag de replieken gepland staan. De rechter zal de zaak daarna in beraad nemen. Een uitspraak volgt in principe binnen vier weken, maar door de uitzonderlijke omvang en complexiteit van het dossier kan dit langer duren.