Twee weken na de ingrijpende hack bij het Openbaar Ministerie (OM) zijn de gevolgen voor de rechtsgang in Nederland steeds schrijnender zichtbaar. Advocaten, rechters en slachtoffers ondervinden grote hinder van het feit dat het OM sinds 18 juli volledig is losgekoppeld van het internet. De oorzaak: een vermoedelijke cyberaanval, mogelijk afkomstig uit Rusland, via een kwetsbaarheid in het Citrix NetScaler-systeem. Hierdoor liggen digitale systemen plat, is e-mailverkeer onmogelijk en moeten dossiers per post of koerier worden verstuurd.

Essentiële informatie ontbreekt in de rechtszaal

De storing leidt tot vertragingen, onzekerheid en in sommige gevallen zelfs tot het schenden van rechten van verdachten en slachtoffers. In Roermond kon recent in een zaak rond een dodelijke schietpartij cruciale camerabeelden niet worden getoond. “Zoals het gisteren op zitting ging, kan eigenlijk niet,” zei advocaat Tom Hameleers. “Als er beelden zijn die mogelijk wijzen op zelfverdediging, dan moeten die beschikbaar zijn voor alle partijen.”

Ook slachtofferadvocaten luiden de noodklok. Phil Boonen stond recent nabestaanden bij in een moordzaak waarin essentiële stukken, waaronder camerabeelden, ontbraken bij de rechtbank. “Iedereen werkte met een onvolledig dossier. Dat tast de rechtsgang aan en doet slachtoffers opnieuw pijn.”

Verdachten onterecht langer vast

Bij de Nederlandse Vereniging van Jonge Strafrechtadvocaten (NVJSA) zijn meerdere meldingen binnengekomen van verdachten die onterecht langer vastzitten omdat stukken te laat of niet worden geleverd. “Iemand meerdere dagen van zijn vrijheid beroven is niet niks,” aldus voorzitter Mohamed Rafik. “Er is een schadevergoeding mogelijk, maar mensen zijn liever vrij dan dat ze achteraf geld krijgen.”

Advocaten klagen bovendien over de onbereikbaarheid van het OM. Telefonisch contact is lastig, met wachttijden tot dertig minuten. Officieren van justitie bellen vaak anoniem terug, wat communicatie verder bemoeilijkt. "Onze overheid beschikt simpelweg niet over een plan B," zegt advocaat Richard Korver van het Landelijk Advocaten Netwerk Gewelds- en Zedenslachtoffers (Langsz). “Zorgwekkend, zeker als het gaat om slachtoffers die in acuut gevaar verkeren.”

Geen noodplan, geen tijdspad

Wat extra frustratie oproept, is het ontbreken van een crisisplan. “De hele rechtspraak is de afgelopen jaren gedigitaliseerd, maar nu blijkt dat het OM geen alternatief systeem heeft achter de hand,” stelt advocaat en NOvA-bestuurslid Karin de Lange. “Van volledig online zijn we in één klap terug naar volledig offline. En er is geen zicht op wanneer dat verandert.”

Volgens het Openbaar Ministerie wordt “keihard gewerkt” aan tijdelijke oplossingen en het stapsgewijs opstarten van de systemen. Maar een concrete datum voor herstel kan het OM niet geven. “De situatie is zeer onwenselijk en we begrijpen de zorgen,” zegt een woordvoerder. “Het onderzoek naar de cyberaanval en mogelijke datalekken loopt nog.”

Zorgen over datalekken en veiligheid

Ondertussen groeit de angst dat vertrouwelijke informatie in verkeerde handen is gevallen. Volgens advocaat Michael Ruperti vrezen meerdere militairen voor hun veiligheid. “Hun identiteit was geheim gehouden in strafzaken die achter gesloten deuren werden behandeld. Als die informatie is buitgemaakt, is dat zeer pijnlijk.”

Ook bij andere advocaten heerst bezorgdheid over de mogelijke impact van de hack. “We hebben het hier over privégegevens, getuigenverklaringen, en informatie over opsporingshandelingen,” zegt De Lange. “We dachten dat dit goed afgeschermd was. Nu twijfelen we daaraan.”

Oproep tot actie

De roep om een alternatief digitaal loket wordt luider. “Geef ons desnoods een paar Signal-accounts,” stelt Korver. “We moeten in elk geval iets hebben dat werkt.” De Nederlandse orde van Advocaten heeft een meldpunt geopend voor advocaten die hinder ondervinden. “De problemen van het OM worden nu op het bordje van advocaten en cliënten gelegd,” zegt Rafik. “Dat is niet werkbaar.”

De Raad voor de Rechtspraak bevestigt dat er inmiddels incidenteel zaken zijn uitgesteld. In Limburg gaan zittingen voorlopig door, maar ook daar erkent men dat de volledige impact nog niet te overzien is.

Structureel falen

Volgens experts had de hack voorkomen kunnen worden als het OM eerder en adequater had gepatcht na waarschuwingen van het Nationaal Cyber Security Centrum. “Een cyberaanval is tegenwoordig een reëel risico,” zegt Erik de Jong van cybersecuritybedrijf Tesorion. “Het OM lijkt te laat te hebben gehandeld.”

Commentatoren spreken inmiddels van structureel falen. “Wie steeds meer moet doen met steeds minder middelen, maakt keuzes. Maar veiligheid mag daar nooit onder lijden,” schrijft Maria Bouwman in EW. “Nu zijn niet alleen medewerkers, maar ook kwetsbare slachtoffers en verdachten het slachtoffer van deze nalatigheid.”