De rechtbank Midden-Nederland heeft woensdag geoordeeld dat de gemeente Veenendaal onrechtmatig heeft gehandeld door in het geheim onderzoek te laten uitvoeren naar de lokale islamitische gemeenschap. De uitspraak volgt op een jarenlange juridische strijd van stichting Taubah, die het onderzoek aanvocht nadat bleek dat het zonder hun medeweten was uitgevoerd.
In 2018 gaf Veenendaal opdracht aan het particuliere bureau Nuance door Training en Advies (NTA) om een onderzoek uit te voeren naar mogelijke radicalisering binnen de moslimgemeenschap. Dit gebeurde op advies van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en in het kader van landelijke inspanningen om salafistische netwerken in kaart te brengen. Het onderzoek werd echter uitgevoerd zonder wettelijke grondslag, zonder toestemming van de betrokkenen en zonder enige vorm van wederhoor.
Geheime data en stigmatiserende taal
Het rapport bevatte gevoelige informatie, waaronder namen en foto’s van tientallen moslims, en werd gedeeld met onder meer ministeries en de AIVD. In het rapport werd gesproken over “een virus dat langzaam maar zeker de moskee inneemt”, waarmee salafistische invloeden werden bedoeld. Volgens de rechtbank was er geen bevoegd orgaan dat het onderzoek mocht laten uitvoeren en vormde het daarmee een ontoelaatbare inmenging in het privéleven van de betrokkenen (artikel 8 EVRM).
Eerste rechterlijke uitspraak over NTA-affaire
De zaak staat bekend als onderdeel van de bredere 'NTA-affaire', waarbij zeker tien gemeenten vergelijkbare onderzoeken lieten uitvoeren. Het is voor het eerst dat een rechtbank zich uitspreekt over de rechtmatigheid van deze praktijken. In een eerdere zaak tegen Delft werd al vastgesteld dat het waarschijnlijk om een grondrechtenschending ging, maar het vonnis in Veenendaal is de eerste officiële veroordeling.
Gemeente biedt excuses aan
Burgemeester Gert-Jan Kats noemt het vonnis “een streng oordeel dat we onszelf als gemeente aanrekenen”. In een verklaring biedt hij excuses aan: “We hadden deze opdracht niet mogen verstrekken. We betreuren de gevolgen die dit heeft gehad voor de relatie met stichting Taubah en de moslimgemeenschap in het algemeen.”
Volgens de rechter moet de gemeente een schadevergoeding betalen aan Taubah, waarvan het bedrag nog moet worden vastgesteld. Ook moet binnen dertig dagen inzichtelijk worden gemaakt met wie het rapport exact is gedeeld, op straffe van een dwangsom van 1000 euro per dag (tot maximaal 25.000 euro).
Reacties uit de gemeenschap
Bilal Riani, voorzitter van stichting Taubah, spreekt van een overwinning: “Het leeft enorm, vooral onder moslims die hier geboren en getogen zijn. We zijn jarenlang als verdachten behandeld terwijl we dachten samen te werken met de overheid.” Hij waardeert het telefoontje van de burgemeester, maar betreurt dat de gemeente niet eerder excuses maakte.
Moslimorganisaties reageren fel. K9, het samenwerkingsverband van moskeekoepels, noemt het vonnis “een bevestiging van wat wij al wisten: de overheid heeft grondrechten geschonden”. Het Contactorgaan Moslims en Overheid (CMO) waarschuwt dat het wantrouwen jegens moslims diep zit: “Ook als je al veertig of vijftig jaar in Nederland woont en werkt, vertrouwt men jou niet,” aldus voorzitter Muhsin Köktas.
Landelijke impact
De zaak heeft landelijke gevolgen. Naast Veenendaal zijn ook andere gemeenten verwikkeld in juridische procedures over soortgelijke onderzoeken. Eerder dit jaar concludeerde de regionale ombudsman al dat de gemeente Almere “ernstig nalatig” was bij een geheim onderzoek naar moskeeën.
Juristen spreken van een belangrijk precedent. “Deze uitspraak biedt duidelijke richtlijnen voor hoe de overheid níet moet omgaan met onderzoek naar burgers,” aldus advocaat Paul Tjiam. “Het is een overwinning voor de rechtsstaat en de bescherming van fundamentele vrijheden.”
