De situatie in het Midden-Oosten balanceert opnieuw op de rand van een grootschalige oorlog. Nadat het Amerikaanse leger woensdagochtend vroeg de zeeblokkade op Iraanse havens herstelde, volgden direct over en weer zware militaire klappen.

Iran dreigt nu de volledige energie-export uit de regio plat te leggen, terwijl de internationale scheepvaartwereld opgelucht ademhaalt dat een omstreden Amerikaans tolplan op het nippertje is geschrapt.

De Straat van Hormuz vormt de cruciale flessenhals tussen de Perzische Golf en de Golf van Oman. Tijdens vredestijd stroomt hier maar liefst een vijfde van alle olie en vloeibaar aardgas (lng) ter wereld doorheen. De controle over deze nauwe waterweg staat nu centraal in het escalerende conflict.

Blokkade en zware luchtaanvallen

Het Amerikaanse defensieonderdeel Central Command (CENTCOM) meldt dat de blokkade woensdag om 16:00 uur (EST) officieel is ingegaan. Dit gebeurde na een reeks Iraanse aanvallen op vrachtschepen in de Straat van Hormuz, op een route nabij Oman die onder Amerikaans toezicht staat.

Direct na het ingaan van de blokkade voerden Amerikaanse gevechtsvliegtuigen, drones en marineschepen een zeven uur durende golf van precisiebombardementen uit op tientallen Iraanse doelen, waaronder raket- en drone-installaties en kustverdedigingssystemen.

Iran sloeg direct terug. In Bahrein en Koeweit loeiden de raketalarmen door inkomend Iraans vuur. Koeweit meldde dat vier marineleden gewond raakten toen een gebouw in brand vloog. Ook Jordanië raakte betrokken en verklaarde drie Iraanse raketten te hebben neergehaald.

Volgens het Iraanse ministerie van Volksgezondheid zijn bij de recente aanvallen tientallen doden gevallen en raakten alleen al afgelopen nacht meer dan 260 mensen gewond. Vooral de zuidoostelijke provincie Sistan en Balandzjustan en kuststeden zoals Bushehr, Ahvaz en Bandar Abbas werden zwaar getroffen.

De Amerikaanse admiraal Brad Cooper stelt dat de VS Iran "verantwoordelijk houdt voor niet-uitgelokte agressie die onschuldige lives in gevaar brengt." Momenteel liggen er minstens 19 Amerikaanse oorlogsschepen in de Arabische Zee, waaronder twee vliegdekschepen.

Het wankele interim-akkoord

De blokkade is een herhaling van de situatie in het voorjaar. De VS stelde halverwege april voor het eerst een blokkade in, maar hief deze half juni op na het ondertekenen van een tijdelijk akkoord. Deze deal voorzag in een onderhandelingsperiode van 60 dagen over onder meer het Iraanse nucleaire programma en het tolvrij houden van de Straat van Hormuz.

Nu de onderhandelingen zijn vastgelopen en de gevechten oplaaien, is die interim-deal nagenoeg dood. Als reactie op de nieuwe blokkade waarschuwde de Iraanse paramilitaire Revolutionaire Garde woensdag dat het alle energie-export uit het Midden-Oosten zal blokkeren: "De export van olie en gas uit de regio is er óf voor iedereen, óf voor niemand."

Trump schrapt omstreden tolplan na druk van bondgenoten

Eerder deze week zorgde de Amerikaanse president Donald Trump voor grote onrust in de maritieme sector door aan te kondigen dat hij een tolheffing van 20 procent wilde invoeren op alle ladingen die door de Straat van Hormuz varen. Dit geld zou moeten dienen om de Amerikaanse beveiligingsoperaties in de regio te financieren.

De internationale scheepvaartorganisatie Bimco reageerde uiterst kritisch en waarschuwde dat de maatregel averechts zou werken. Jacob P. Larsen van Bimco liet aan CNBC weten dat de extra kosten het scheepsverkeer door de vitale route alleen maar verder zouden ontmoedigen.

Ook de Duitse rederij Hapag-Lloyd noemde het plan "fundamenteel een slecht idee" en wees erop dat de Straat van Hormuz, in tegenstelling tot het Suez- of Panamakanaal, geen kunstmatige infrastructuur is waarvoor miljardeninvesteringen moeten worden terugverdiend.

Door de oplaaiende strijd was het scheepsverkeer maandag volgens data van Kpler al nagenoeg volledig stilgevallen. Een tolheffing op een supertanker vol olie zou volgens schattingen van Bloomberg oplopen tot wel 30 miljoen dollar per doorvaart.

Dinsdagavond maakte Trump echter onverwacht bekend het plan in te trekken. Hij verklaarde in de Oval Office dat hij was gebeld door koningen en emirs uit de Golfregio. Zij stelden een alternatieve regeling voor: in plaats van tolheffingen beloofden de Arabische bondgenoten "miljarden en miljarden dollars" te investeren in de Amerikaanse economie. Trump stelde dat hij dit arrangement verkiest boven toltarieven, omdat hij vindt dat "niemand het recht zou moeten hebben om tol te vragen voor de straat."

Dreiging van verdere escalatie

Ondanks het schrappen van de tolheffing blijft de retoriek hard. In een interview met Fox News waarschuwde Trump dat er de komende dagen meer Amerikaanse aanvallen op Iran zullen volgen. Vanaf volgende week kunnen ook infrastructuur zoals bruggen en elektriciteitscentrales doelwit worden als Teheran niet terugkeert naar de onderhandelingstafel. "Je kunt maar beter een deal sluiten, anders heb je straks niets meer over", aldus Trump.

De prijs van Brent-olie steeg dinsdag vroeg kortstondig naar 87 dollar per vat, maar daalde na Trumps intrekking van het tolplan weer naar 78 dollar — nog altijd ruim onder het piektarief van bijna 120 dollar tijdens het hoogtepunt van de oorlog. Ondertussen proberen internationale bemiddelaars, onder leiding van Pakistan, achter de schermen de diplomatieke kanalen open te houden om een totale escalatie te voorkomen.