Het minderheidskabinet en de coalitiepartijen D66, VVD en CDA hebben na dagenlange onderhandelingen een akkoord bereikt over de begroting voor de komende jaren. Uit gelekte Prinsjesdagstukken blijkt dat het kabinet de voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid grotendeels terugdraait en diverse handreikingen doet aan de oppositie. Tegelijkertijd blijft de coalitie diep verdeeld over het hervormen van de vermogensbelasting in box 3, wat leidt tot nieuw uitstel en grote financiële tegenvallers.

Koopkrachtreparatie en handreikingen aan oppositie

Om voldoende steun in de Eerste en Tweede Kamer te verweven, doet de coalitie forse financiële toezeggingen. Er wordt 1,5 miljard euro uitgetrokken voor koopkrachtherstel, terwijl de belasting voor hoge inkomens met 750 miljoen euro omhooggaat. De eerder aangekondigde bezuiniging op de AOW van 2,8 miljard euro gaat definitief niet door.

Ook wordt de verhoging van het eigen risico in de zorg met een jaar uitgesteld, wordt het verlagen van het maximum dagloon (824 miljoen euro) geschrapt en is het verkorten van de WW-duur van twee naar een jaar (684 miljoen euro) voorlopig van de baan.

De coalitie zoekt hiermee met name aansluiting bij oppositiepartij Pro. Het schrappen van de uitkeringsbezuinigingen en een extra investering van 1,1 miljard euro over drie jaar in ontwikkelingssamenwerking zijn belangrijke wensen van deze partij.

Voor rechtse oppositiepartijen zoals JA21 en de SGP wordt de accijnskorting op diesel en benzine (750 miljoen euro) nog een jaar in stand gehouden, wordt de belasting op langeafstandsvluchten verlaagd en trekt de coalitie 1,5 miljard euro extra uit voor weg- en brugonderhoud.

Verder gaat er bijna 4 miljard euro naar innovatiefondsen in het bedrijfsleven en worden er via een handreiking aan 50Plus meer ouderen gratis gevaccineerd tegen gordelroos.

Onduidelijke dekking en kritische oppositie

Hoe al deze maatregelen exact gefinancierd gaan worden, is vooralsnog onduidelijk. Een verhoging van de drinkwaterbelasting met tien cent per kubieke meter — wat een gemiddeld huishouden ongeveer tien euro per jaar kost — levert samen met de belastingverhoging voor hoge inkomens onvoldoende op om alles te dekken. Waarschijnlijk zal later duidelijk worden waar het kabinet nog wil snijden.

Ondanks de handreikingen staat de oppositie niet te juichen. Pro-leider Klaver ziet in de plannen geen echte toezeggingen en stelt dat "miljonairs er nog steeds miljarden bij krijgen". JA21-leider Eerdmans vindt dat de binnengehaalde punten teniet worden gedaan door lastenverzwaringen en noemt het uitlekken een "soap". Eerdmans steunt samen met Pro, BBB, SP en Volt het verzoek om de stukken direct openbaar te maken.

PVV-leider Wilders noemt het compromis "totaal niet waar Nederland op zit te wachten" en wil dat miljarden naar lagere prijzen voor boodschappen, zorg en benzine gaan in plaats van naar Europa, Oekraïne en ontwikkelingssamenwerking. Ook de ChristenUnie, Groep Markuszower en 50Plus uiten hun twijfels of zorgen over de financiële onderbouwing en de economie op lange termijn.

Vakbonden zetten protesten door

Ook de vakbonden FNV en CNV tonen zich ontevreden en stellen dat het kabinet onvoldoende beweegt. FNV-voorzitter Hans Spekman merkt weliswaar op dat actievoeren zin heeft getoond, maar benadrukt dat niet aan het ultimatum is voldaan omdat niet de complete bezuiniging op de sociale zekerheid van tafel is.

CNV-voorzitter Hans van den Heuvel noemt de geplande halvering van de WW en het korten van arbeidsongeschikten onacceptabel. De geplande acties voor de komende twee weken — waaronder stakingen in het openbaar vervoer, de havens en bij de overheid — gaan dan ook onverminderd door.

Patstelling rond hervorming van box 3

Naast de begrotingsafspraken brengt het lek een groot knelpunt aan het licht over de belastingheffing op spaargeld, beleggingen en vastgoed. Coalitiepartijen VVD, D66 en CDA kunnen het niet eens worden over een nieuw stelsel voor box 3.

Om die reden wil het kabinet het huidige wetsvoorstel dat bij de Eerste Kamer ligt, voor zich uit schuiven. VVD en CDA dreigen anders tegen te stemmen, hoewel zij hier eerder in de Tweede Kamer wel voor stemden.

Als het wetsvoorstel vertraging oploopt, is de kans groot dat de beoogde invoering per 2028 niet meer wordt gehaald. Dat heeft forse financiële consequenties: het huidige systeem, waarbij de Belastingdienst met een fictief rendement rekent, blijft dan noodgedwongen langer intact. Dit pakt gunstig uit voor mensen die hogere winsten maken, maar kost de schatkist jaarlijks ruim 2 miljard euro aan gederfde inkomsten.

Fundamentele discussie over vermogensbelasting

Aan de verdeeldheid ligt een fundamentele discussie ten grondslag over wat een eerlijke vermogensbelasting is. D66 en Pro voelen voor een vermogensaanwasbelasting, waarbij elk jaar belasting wordt geheven over de gemaakte winst, ook als die nog 'vastzit' in bijvoorbeeld aandelen. VVD, CDA, PVV, JA21 en BBB verkiezen daarentegen een volledige vermogenswinstbelasting, waarbij pas belasting verschuldigd is op het moment van verkoop.

Hoewel de coalitie nu samen met werkgevers en vakbonden wil toewerken naar zo'n volledige vermogenswinstbelasting, kleven daar grote nadelen aan. Vanwege de beperkte ict-capaciteit bij de Belastingdienst kan dit stelsel pas in 2032 worden ingevoerd.

Bovendien hebben ambtenaren van Financiën berekend dat de schatkist daardoor in totaal 22 miljard euro minder binnenkrijgt dan gepland. Hoe die gigantische tegenvaller opgevangen moet worden, blijft vooralsnog volstrekt onhelder.