In steeds meer Nederlandse gemeenten lopen protesten tegen de komst van asielzoekerscentra (azc’s) uit de hand. Gemeentehuizen worden belaagd, raadsvergaderingen verstoord en lokale politici voelen zich geïntimideerd.

Zowel de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) als de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden (NVR) slaan alarm: het democratische proces komt onder druk te staan.

De recente demonstraties in onder meer Uithoorn, Houten en Doetinchem passen in een groeiende trend van maatschappelijke onrust rond asielopvang. In Uithoorn werd de politie bekogeld met eieren en vuurwerk; in Doetinchem moest de ME ingrijpen en werden zeven mensen gearresteerd.

Volgens de VNG worden gemeentebesturen steeds verder belemmerd in hun werk. In een brandbrief aan demissionair premier Dick Schoof waarschuwde de organisatie eind september dat “geweld niet de norm mag worden”.

“Het loopt uit de klauwen,” zegt Mark Boumans, burgemeester van Doetinchem en voorzitter van de commissie asielzaken van de VNG. “Raadsvergaderingen worden verstoord en bestuurders geïntimideerd. Lokale politici maken zich grote zorgen over hun veiligheid, maar politiek Den Haag krijgt de geest niet terug in de fles.”

Druk op lokale democratie

Volgens Abdullah Uysal, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden, leiden de protesten tot ernstige verstoringen van het democratische proces.

“Een deel van de demonstranten woont niet eens in de gemeente waar wordt geprotesteerd. Raadsleden moeten naar eigen eer en geweten kunnen stemmen, maar worden onder druk gezet. Dat is een zorgwekkende constatering.”

Uysal zegt dat zijn organisatie de afgelopen weken meerdere meldingen kreeg van raadsleden die zich geïntimideerd voelden, al is er geen sprake van een “enorme stijging”.

“De acceptatiegrens ligt hoog. Veel raadsleden denken: enige druk hoort erbij. Bovendien weten gemeenten de onrust vaak intern te kanaliseren, waardoor niet alle incidenten bij ons terechtkomen.”

Vergaderingen onder spanning

In verschillende gemeenten worden extra veiligheidsmaatregelen genomen. In Zuidplas moest de ME eerder ingrijpen bij een protest, en in Doetinchem besloot de gemeenteraad eind september achter gesloten deuren te vergaderen nadat demonstranten het gemeentehuis waren binnengedrongen. Ook de pers was toen niet welkom.

“Het beperken van toegang is het laatste wat je wilt doen,” aldus Boumans. “Maar de veiligheid van raadsleden en medewerkers gaat voor.”

Gemeenten als Houten, Noordwijk en Haarlemmermeer bekijken inmiddels per vergadering of aanvullende maatregelen nodig zijn.

“Omwille van de veiligheid doen we geen uitspraken over onze beveiliging,” aldus een woordvoerder van Haarlemmermeer. Noordwijk zegt “passende veiligheidsmaatregelen” te treffen en nauw contact te houden met hulpdiensten.

Focus op weerbaarheid

Zowel de NVR als het Ondersteuningsteam Netwerk Weerbaar Bestuur (OT NWB) zet sterk in op de weerbaarheid van lokale bestuurders. Sinds vorig jaar kunnen ze via het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV) een gratis veiligheidsscan aanvragen, waarmee advies wordt gegeven over woningbeveiliging, reisroutes en veilig gebruik van sociale media.

Volgens Hilde Westera, directeur van het Nederlands Genootschap van Burgemeesters, biedt het OT NWB nazorg aan bestuurders die bedreigd zijn of zich bedreigd voelen.

“We nemen zelf vaker contact op, zeker na incidenten die de media halen,” aldus Westera

Mirthe Zantvoord van het CCV voegt toe dat de veiligheidsscan nog niet massaal wordt aangevraagd, “mogelijk omdat veel raadsleden nog niet weten dat deze sinds juni gratis beschikbaar is.”

Uysal benadrukt dat intimidatie en bedreiging niet alleen individuele raadsleden treffen: “Het hele instituut wordt aangevallen. Daarom moeten raden gezamenlijk optreden — sta als raadsleden zij aan zij.”

Geen massale uittocht, maar zorgen blijven

Hoewel sommige raadsleden twijfelen of ze willen doorgaan, is er volgens zowel Boumans als Uysal geen sprake van een massale leegloop.

“De meeste raadsleden blijven uit overtuiging actief,” zegt Uysal. “Ze willen iets betekenen voor hun gemeenschap. De negatieve prikkels zijn zwaar, maar de mooie kanten van het ambt — waardering, invloed en betrokkenheid — blijven voor velen doorslaggevend.”

Boumans waarschuwt echter dat de grens bereikt is: “Raadsleden zijn gewend aan onpopulaire besluiten, maar zich afvragen of ze veilig het gemeentehuis kunnen verlaten, is een stap te ver. Geweld en intimidatie mogen nooit normaal worden in onze democratie.”