Het minderheidskabinet onder leiding van premier Jetten en minister Heinen van Financiën staat voor de taak om voldoende steun te vinden in de Eerste en Tweede Kamer voor de rijksbegroting en het Belastingplan 2027.
In een poging om een meerderheid te vormen, voert het kabinet gesprekken met oppositiepartijen zoals Pro, Volt, ChristenUnie, JA21, SGP en 50Plus. Een aangekondigde brief moet verhelderen welke toezeggingen het kabinet aan deze partijen doet, waarbij ingewijden spreken van een gekozen middenweg.
Een centraal punt in de onderhandelingen is het schrappen van voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid, waaronder uitkeringen rondom arbeidsongeschiktheid (WIA) en werkloosheid (WW). Het schrappen van deze maatregelen slaat een gat van 3 miljard euro in de begroting.
Tegelijkertijd zorgt het vervallen van deze ingrepen ervoor dat de vakbonden weer bereid zijn om te praten over hervormingen; FNV-voorzitter Spekman gaf in het programma Van Roosmalen & Groenteman aan dat de bonden op korte termijn weer aan tafel kunnen zitten.
Aangezien overleg met de bonden een jaar of langer kan duren, wil het kabinet het tekort van 3 miljard euro doorschuiven naar de Voorjaarsnota in mei. Dit zorgt voor terughoudendheid bij oppositiepartijen zoals Pro, die opzien tegen de onzekerheid over de uiteindelijke invulling in het voorjaar.
Mogelijke bezuinigingen op onderwijs als stok achter de deur
Mocht het overleg over de sociale zekerheid onvoldoende besparingen opleveren, dan hebben coalitiepartijen D66, VVD en CDA een onderlinge afspraak gemaakt over een alternatieve bezuiniging.
Uit een niet-openbaar document blijkt dat het kabinet in het uiterste geval 1,2 miljard euro wil korten op de begroting van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Deze afspraak verhoogt de druk op D66, dat zich profileert als onderwijspartij. Als het minister Vijlbrief (Sociale Zaken, D66) niet lukt om te besparen op de sociale zekerheid, wordt de begroting van zijn partijgenoot minister Letschert van Onderwijs getroffen.
De beoogde bezuiniging zou worden doorgevoerd via de zogeheten prijsbijstelling: de jaarlijkse compensatie die ministeries ontvangen voor de stijgende prijzen van goederen en salarissen. In het niet-openbare document is afgesproken dat de korting op deze prijsbijstelling ongelijk wordt verdeeld over de departementen.
Terwijl Defensie en Justitie en Veiligheid volledig gecompenseerd blijven voor de inflatie en Buitenlandse Zaken nauwelijks hoeft in te leveren, krijgt Onderwijs de helft van de totale korting toegewezen. Dit komt vanaf 2031 neer op 1,2 miljard euro op een totale begroting van 57 miljard euro.
Ook het Klimaat- en Energiefonds levert in dat scenario circa 200 miljoen euro in. Aangezien het kabinet ook voor de Voorjaarsnota parlementaire steun nodig heeft, dient deze coalitieafspraak vooralsnog voornamelijk als drukmiddel op D66 om een deal met de vakbonden te bereiken.
Het dossier van vermogensbelasting in box 3
Naast de uitgaven aan sociale zekerheid en onderwijs vormt de herziening van de vermogensbelasting (box 3) een belangrijk onderwerp tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen. Box 3 raakt circa 2,5 miljoen Nederlanders die belasting betalen over rendement uit spaargeld, aandelen, cryptomunten en tweede woningen.
Dit staat tegenover box 1 (loon en uitkeringen, goed voor 90 procent van de inkomstenbelasting) en box 2 (gericht op ongeveer 500.000 bedrijfseigenaren). Na een uitspraak van de Hoge Raad in 2021, die oordeelde dat het fictieve rendement van de Belastingdienst oneerlijk was voor spaarders, werd een tijdelijk systeem ingevoerd. Dit huidige systeem leidt er echter toe dat hoge rendementen relatief laag belast worden, waardoor de schatkist jaarlijks 3 miljard euro aan inkomsten misloopt.
Achtereenvolgende kabinetten (Rutte IV, Schoof en Jetten) hebben gewerkt aan een nieuw stelsel. Hierbij staat het onderscheid centraal tussen een vermogensaanwasbelasting (jaarlijks belasting betalen over gemaakte winst, ook als deze nog vastzit in bezittingen) en een vermogenswinstbelasting (pas belasting betalen zodra bezittingen daadwerkelijk worden verkocht).
Hoewel D66, VVD en CDA het eens zijn over een uiteindelijke vermogenswinstbelasting, geeft het ministerie van Financiën aan dat dit om technische redenen bij banken en de Belastingdienst pas vanaf 2030 of 2032 uitvoerbaar is. Een eerder door de Tweede Kamer goedgekeurde tussenoplossing voor 2028 werd door minister Heinen (Financiën, VVD) ingetrokken na maatschappelijke en zakelijke onrust.
Politieke strijd over dekking en parlementaire horden
Binnen de coalitie ontstond vervolgens verdeeldheid over de te volgen koers. De VVD pleitte voor een snelle overstap naar een volledige vermogenswinstbelasting, ondanks het risico op verminderde controle door de Belastingdienst en een tijdelijke derving van ruim 15 miljard euro doordat belastingplichtigen de verkoop van bezittingen uitstellen.
D66 en CDA weigerden echter om dit tekort door lagere inkomens te laten opvangen. Het meest recente plan van het kabinet stelt voor om per 2028 een vermogenswinstbelasting in te voeren voor aandelen, obligaties en tweede huizen, waarna de overige categorieën in 2030 volgen.
De dekking hiervoor wordt gezocht binnen box 2 en box 3. Een omstreden onderdeel is het schrappen van het heffingsvrij vermogen (momenteel 59.357 euro per persoon) en het invoeren van een heffingsvrij inkomen. Waar in het oorspronkelijke voorstel belasting werd geheven vanaf een jaarlijks rendement van meer dan 1800 euro, is die grens verlaagd naar 1000 euro.
Dit betekent dat honderdduizenden kleine beleggers belasting moeten gaan betalen over hun winst. Partijen zoals JA21 en SGP noemen dit voorstel onacceptabel en stellen dat het kabinet heeft toegezegd met een alternatieve oplossing te komen. Een van de opties die onderzocht wordt, is het stimuleren van DGA's in box 2 om zichzelf tegen een voordelig tarief meer winst uit te keren, wat tijdelijk extra belastingopbrengsten genereert.
De juridische en parlementaire route rondom box 3 is gecompliceerd: doordat de Tweede Kamer eerder al instemde met de wet op vermogensaanwas, ligt het wetsvoorstel momenteel bij de Eerste Kamer. Nieuwe afspraken moeten via een wetswijziging eerst weer door de Tweede Kamer worden goedgekeurd voordat de Eerste Kamer erover kan stemmen.
Tel daarbij op dat oppositiepartijen nog bezwaren hebben over de koopkrachtontwikkeling en de positie van alleenverdieners, en het blijkt dat een meerjarig totaalakkoord nog ver weg is. Wanneer een brede deal uitblijft, zal het kabinet per afzonderlijke ministeriebegroting afspraken moeten maken met de oppositie.
