De spanningen in het Midden-Oosten zijn woensdagochtend vroeg geëscaleerd tot een nieuw kookpunt. Na herhaalde Iraanse agressie tegen de commerciële scheepvaart in de Straat van Hormuz hebben de Verenigde Staten zware "offensieve" bombardementen uitgevoerd op meer dan tachtig Iraanse doelen.

Teheran reageerde direct met raket- en droneaanvallen op Amerikaanse militaire bases in Bahrein en Koeweit. De militaire confrontatie zet een tussentijds staakt-het-vuren zwaar onder druk en dreigt de wereldwijde energiemarkt te ontwrichten.

Amerikaanse vergeldingsaanvallen

Volgens het Amerikaanse Centrale Commando (CENTCOM) werden de precisieaanvallen uitgevoerd als directe vergelding voor drie recente Iraanse aanvallen op commerciële schepen. Het gaat hierbij om de onder de vlag van de Marshalleilanden varende lpg-tanker M/T Al Rekayyat (die vloeibaar aardgas uit Qatar vervoerde en na waarschuwingen in brand vloog), de Saoedische M/T Wedyan en de Liberiaanse M/T Cyprus Prosperity.

De schepen gebruikten een route dicht bij de kust van Oman in plaats van de route die door Teheran wordt geëist. CENTCOM noemde de Iraanse acties "onterecht, gevaarlijk en een duidelijke schending van het staakt-het-vuren".

In totaal zijn er vannacht meer dan tachtig strategische locaties geraakt. De doelwitten bestonden uit luchtafweersystemen, commandonetwerken, kustradarstations, anti-scheepsraketsystemen en ruim zestig kleine boten van de paramitaire Islamitische Revolutionaire Garde die worden gebruikt om de scheepvaart te intimideren.

Explosies werden gemeld in Iraanse kuststeden zoals Bandar Abbas, Qeshm, Sirik — waar gewonden vielen op een pier — en Bandar Mahshahr, waar een lid van de Garde omkwam. Ook Bushehr, de locatie van Irans nucleaire centrale, werd getroffen.

Amerikaanse functionarissen benadrukten tegenover Axios en CNN dat deze aanvallen, die vier tot vijf keer intenser waren dan die van tien dagen geleden, niet "proportioneel" bedoeld waren, maar als een zware "straf". In tegenstelling tot eerdere operaties spreekt CENTCOM niet langer van "zelfverdediging", maar van een "offensieve" actie. "Dit is niet het einde," aldus een Amerikaanse bron.

Economische sancties en intrekken olievergunning

Nog vóór de luchtaanvallen besloot Washington de economische druk op Teheran maximaal op te voeren. De VS trok per direct een speciale licentie in die Iran in het kader van een interim-akkoord toestond om openlijk ruwe olie op de internationale markt te verkopen in Amerikaanse dollars.

Deze maatregel raakt de Iraanse economie hard; voorheen moest het land gesanctioneerde olie onder de marktprijs aan China verkopen. De intrekking volgde direct nadat Qatar — dat samen met Pakistan als bemiddelaar optreedt — Iran "volledig juridisch verantwoordelijk" hield voor de onacceptabele aanval op de navigatievrijheid en de mondiale energiezekerheid.

Het conflict in de Straat van Hormuz draait om de routebepaling. Hoewel de VS en Iran eerder overeenkwamen dat schepen 60 dagen gratis mochten passeren, eist Teheran de controle over de vaarroutes op en wil het doorvoerkosten gaan heffen. De VS en de Arabische Golfstaten weigeren hiermee akkoord te gaan. Als gevolg van de hernieuwde blokkadedreiging stegen de prijzen voor Brent-olie woensdag meteen.

Iraanse tegenreactie in de regio

De reactie van Teheran liet niet lang op zich wachten. De Iraanse Revolutionaire Garde verklaarde dat haar marine en luchtmacht in een gezamenlijke operatie Amerikaanse installaties in de regio hebben bestookt. In Bahrein, de thuishaven van de Amerikaanse Vijfde Vloot, loeiden woensdagochtend de raketalarmen.

Ook de Koeweitse luchtmachtbasis Ali Al Salem, waar Amerikaanse landmachttroepen zijn gestationeerd, werd belaagd met drones. Het leger van Koeweit heeft de vijandelijke drone-aanvallen bevestigd. Volgens Teheran werd tevens een Amerikaanse drone neergehaald die de tegenaanval probeerde te verijdelen.

De Iraanse parlementsvoorzitter Mohammad Bagher Qalibaf reageerde strijdvaardig op X: "Het tijdperk van pesten en afpersing is voorbij. Het leidt nergens toe. Wij buigen niet." Het Iraanse ministerie van Buitenlandse Zaken beschuldigde de VS er bovendien van het 'memorandum van Islamabad' te schenden door de oliesancties te herintroduceren en toe te staan dat het Israëlische leger herhaaldelijk het zuiden van Libanon bombardeert.

Anwar Gargash, een topdiplomaat uit de Verenigde Arabische Emiraten, veroordeelde de Iraanse acties juist en stelde dat Teheran hiermee bewijst niet in staat te zijn de pagina van de oorlog om te slaan.

Uitvaart Khamenei en politieke onzekerheid

De hernieuwde gevechten vallen samen met de meerdaagse uitvaartplechtigheden voor de Iraanse Opperste Leider Ayatollah Ali Khamenei. Khamenei werd op 28 februari op 86-jarige leeftijd gedood bij een Amerikaans-Israëlische luchtaanval.

Hoewel de begrafenisperiode als een moment van politieke luwte werd beschouwd, riepen miljoenen rouwenden in de straten op tot de dood van de Amerikaanse president Donald Trump (die momenteel in Türkiye is voor een NAVO-top) en de Israëlische premier Benjamin Netanyahu.

Nadat er gisteren honderdduizenden rouwenden samenkwamen bij de Jamkaran-moskee in de heilige stad Qom, is het lichaam van Khamenei woensdag overgebracht naar Irak voor processies in de heilige sjiietische steden Najaf en Karbala. Hierbij zijn ook de Iraanse president Masoud Pezeshkian en de Iraakse premier Ali Falah al-Zaidi aanwezig.

Opvallende afwezige tijdens de ceremonies is Khamenei’s zoon en beoogde opvolger, Ayatollah Mojtaba Khamenei. Hij zou gewond zijn geraakt bij de aanval op zijn vader en houdt zich schuil. Donderdag wordt de overleden leider definitief begraven in zijn geboorteplaats Mashhad.

Toekomst van de onderhandelingen

De escalatie werpt een donkere schaduw over de geplande vredesbesprekingen. Volgens bemiddelaar Qatar stonden Washington en Teheran op het punt om direct na de begrafenis — via indirecte kanalen in Doha — te onderhandelen over heikele kwesties, zoals het definitief openhouden van de Straat van Hormuz en het terugdringen van het Iraanse kernprogramma. Hoewel geen van beide landen tot nu toe heeft aangegeven definitief van de onderhandelingstafel weg te lopen, hangt het voortbestaan van het interim-akkoord aan een zijden draad.