Nederland stevent aanzienlijk sneller af op een elektriciteitstekort dan tot nu toe werd aangenomen. Landelijk netbeheerder TenneT waarschuwt in zijn nieuwste adviesrapport aan het ministerie van Economische Zaken en Klimaat dat de leveringszekerheid al in 2028 in het geding kan komen.

Vorig jaar lag de prognose voor dit kantelpunt nog op 2030. Maarten Abbenhuis, operationeel directeur bij TenneT, trekt aan de bel: het risico neemt snel toe en de overheid moet direct in actie komen om reserve-opwekkingscapaciteit veilig te stellen.

Geen kabelprobleem, maar een productiecrisis

Opvallend is dat deze waarschuwing losstaat van de bekende netcongestie — de overbelasting van de fysieke kabels, transformatoren en hoogspanningsmasten. Het knelpunt zit deze keer volledig aan de aanbodkant: er is simpelweg te weinig elektriciteitsproductie om aan de piekvraag te voldoen.

Deze schaarste wordt veroorzaakt door een samenloop van een spectaculair stijgende vraag en een grillig aanbod. De industrie stapt momenteel massaal over van gas op elektriciteit, terwijl consumenten in hoog tempo kiezen voor elektrische warmtepompen en elektrisch rijden.

Tegelijkertijd leunt Nederland steeds zwaarder op hernieuwbare bronnen zoals zon en wind. Omdat deze groene stroom de markt domineert op zonnige en winderige dagen, draaien traditionele gascentrales steeds vaker met verlies. Hierdoor dreigen ze te sluiten, terwijl ze juist onmisbaar zijn als achtervang wanneer het weer niet meewerkt.

De wettelijke grens is streng: er mag in Nederland per jaar maximaal vier uur een tekort aan elektriciteit ontstaan. Zonder ingrijpen wordt die norm vanaf 2028 overschreden.

Subsidie voor gascentrales als reddingsboei

Om het licht aan te houden, is er volgens TenneT dringend behoefte aan 'regelbaar vermogen'. Dit betekent dat gas- of kolencentrales stand-by moeten staan om direct bij te springen zodra de wind gaat liggen of de zon ondergaat.

Het kabinet is achter de schermen al bezig met de ontwikkeling van zo’n 'capaciteitsmechanisme', waarbij eigenaren van gascentrales een vergoeding krijgen om stand-by te blijven. Minister Stientje van Veldhoven van Economische Zaken en Klimaat komt binnenkort met de exacte uitwerking.

De uitdaging is complex: het systeem moet de vrije energiemarkt zo min mogelijk verstoren en de belastingbetaler niet onnodig op kosten jagen. Toch is haast geboden; TenneT eist dat de capaciteitsmarkt in de winter van 2029/2030 volledig operationeel is.

Europese connectie en slimme buffers

De netbeheerder benadrukt dat Nederland het wiel niet alleen hoeft uit te vinden. Door aan te sluiten bij de buurlanden kan het proces worden versneld. België en het Verenigd Koninkrijk werken al jaren met een capaciteitsmarkt, en ook Duitsland en Denemarken leggen momenteel de laatste hand aan soortgelijke systemen. Internationale samenwerking is hierbij cruciaal, aangezien de stroomschaarste de komende jaren een Europees probleem wordt.

Naast de inzet van gascentrales zet TenneT in op een breder pakket aan maatregelen om het net te balanceren. Zo zijn er grootschalige batterijen nodig om overtollige wind- en zonne-energie tijdelijk op te slaan en te benutten tijdens piekmomenten.

Daarnaast pleit de netbeheerder voor flexibiliteit aan de vraagzijde: grote industriële afnemers zouden financieel gestimuleerd moeten worden om hun productie tijdelijk te verminderen op momenten dat er een stroomtekort dreigt. Hoe meer marktpartijen meebewegen met de waan van de dag, hoe overzichtelijker het probleem wordt.

Risico blijft beheersbaar, maar prijsstijging dreigt

Hoewel de alarmsignalen luid zijn, nuanceert TenneT dat het probleem beheersbaar blijft mits er nu adequaat wordt gehandeld. De verwachte tekorten beperken zich immers tot een zeer specifiek aantal uren, hoofdzakelijk tijdens koude wintermaanden wanneer de vraag het hoogst is.

Mocht de nieuwe wetgeving rond de capaciteitsmarkt onverhoopt vertraging oplopen, dan heeft de netbeheerder nog een noodscenario achter de hand: het sluiten van individuele, rechtstreekse contracten met eigenaren van gascentrales.

Snel handelen is echter niet alleen noodzakelijk om incidentele black-outs te voorkomen, maar ook om te vermijden dat een dreigend tekort de elektriciteitsprijzen op de energiemarkt naar extreme hoogten stuwt.