De Europese Rekenkamer heeft woensdag gewaarschuwd dat het onmogelijk is om de bestemming van miljarden euro’s uit het grootschalige COVID-19-herstelfonds nauwkeurig te volgen. Hoewel het fonds bedoeld is om de economieën van de 27 EU-lidstaten na de pandemie weer op te bouwen, blijft onduidelijk waar een aanzienlijk deel van het geld precies terechtkomt.

De Recovery and Resilience Facility (RRF) werd in 2020 opgezet als een systeem van subsidies en leningen om de Europese lidstaten door de diepste recessie in de geschiedenis van het handelsblok te loodsen. In januari van dit jaar was er inmiddels naar schatting 577 miljard euro aan financiering uitgekeerd. Uit een nieuw rapport van de Rekenkamer blijkt echter dat de transparantie ernstig tekortschiet: duizenden ontvangers, waaronder grote bedrijven en consortia, zijn niet te identificeren.

"Zonder deze informatie kunnen we niet beoordelen of de middelen eerlijk zijn verdeeld, of er risico’s op concentratie bestaan en of het EU-geld daadwerkelijk waarde oplevert voor de burger," verklaarde Ivana Maletić, het lid van de Rekenkamer dat het onderzoek leidde. "Transparantie is geen technische bijzaak, maar een kernvoorwaarde voor vertrouwen en verantwoording."

Mijlpalen in plaats van kosten

De Europese Commissie haalde de middelen op door te lenen op de kapitaalmarkt en verdeelde deze onder projecten die de economieën duurzamer, milieuvriendelijker en digitaler moeten maken.

Een cruciaal verschil met eerdere procedures is dat fondsen niet langer worden uitgekeerd op basis van de werkelijke kosten van een project, maar op basis van het behalen van vooraf afgesproken 'mijlpalen' en voorwaarden.

De auditors stelden vast dat in de tien onderzochte lidstaten de top 100 van begunstigden bijna uitsluitend bestond uit nationale ministeries, overheidsinstanties en regionale overheden.

Over ontvangers in de private sector is daarentegen vrijwel geen openbare informatie beschikbaar. Frankrijk gaf als reden voor het gebrek aan details aan dat het "administratief te belastend" zou zijn om informatie over de duizenden eindontvangers en de betaalde bedragen te verzamelen.

Risico op misbruik

De zorgen over een gebrek aan toezicht worden gevoed door eerdere incidenten. Twee jaar geleden arresteerde de politie in Italië, Oostenrijk, Roemenië en Slowakije al 22 personen in een onderzoek naar de verduistering van 600 miljoen euro aan herstelgelden.

De Europese Commissie wijst de kritiek van de Rekenkamer echter van de hand. De uitvoerende tak van de EU stelt dat haar handen gebonden zijn omdat de regels voor het fonds door de 27 lidstaten zelf zijn overeengekomen. Volgens de Commissie werkt het huidige systeem van voortgangsrapportages en analyses van betalingsbesluiten naar behoren.

Vrees voor de toekomst

De Rekenkamer vreest dat dit model van prestatiegericht betalen de standaard zal worden in de volgende meerjarenbegroting van de EU (2028-2034), die naar schatting 2 biljoen euro zal bedragen.

Maletić waarschuwt dat het systeem van mijlpalen "onduidelijk" is en niet geschikt voor traditionele beleidsterreinen zoals landbouwsubsidies of infrastructuurhulp. De Commissie stelt echter dat de uiteindelijke vormgeving van toekomstige wetgeving een zaak blijft voor de lidstaten en het Europees Parlement.