WERELD
6 min lezen
Kloof tussen rechten en praktijk: Nederland nog niet ingericht op mensen met een beperking
Tien jaar na de ratificatie van het VN-verdrag Handicap door Nederland hebben mensen met een beperking nog altijd minder kans op werk, een lager inkomen en vaker last van ontoegankelijke websites en voorzieningen, meldt het RIVM.
Kloof tussen rechten en praktijk: Nederland nog niet ingericht op mensen met een beperking
ARCHIEFFOTO - Een schaaktoernooi voor blinden en slechtzienden. / Anadolu Agency (Wire)

In Nederland wonen naar schatting ruim twee miljoen mensen met een beperking, al ligt het daadwerkelijke aantal vermoedelijk aanzienlijk hoger. Hoewel de maatschappelijke aandacht voor deze groep de afgelopen jaren is gegroeid, ondervinden zij in het dagelijks leven nog steeds grote obstakels om volwaardig mee te doen.

Dat blijkt uit de eerste meting van de Monitor Nationale Strategie voortgang VN-verdrag Handicap van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Op papier zijn de rechten van mensen met een beperking wettelijk vastgelegd, maar dat vertaalt zich in de praktijk nog onvoldoende naar gelijke kansen en uitkomsten.

Tien jaar na ratificatie van het VN-verdrag

De Verenigde Naties namen eind 2006 het VN-verdrag Handicap aan, waarmee landen afspraken dat mensen met een beperking dezelfde rechten en mogelijkheden moeten krijgen als ieder ander. Nederland ondertekende het verdrag in 2007 en ratificeerde het in juni 2016.

Na het eerdere actieprogramma Onbeperkt Meedoen! (2018-2021) en de constatering van het VN-toezichtscomité in 2024 dat Nederland op veel vlakken tekortschoot, lanceerde de overheid in datzelfde jaar de Nationale Strategie. Dit plan loopt tot 2040 en bevat doelen op terreinen als werk, wonen, inkomen, onderwijs, zorg, vervoer, cultuur, sport en veiligheid.

Het RIVM heeft nu voor het eerst de voortgang op 106 verschillende indicatoren in kaart gebracht, grotendeels over een periode van vijf jaar vanaf 2021. Volgens RIVM-directeur Volksgezondheid en Zorg Marith Volp laat het rapport een dubbelbeeld zien: naast vooruitgang op onderdelen overheersen "hardnekkige achterstanden".

Verantwoordelijk minister Mirjam Sterk van Langdurige Zorg erkent dat het nog niet goed genoeg gaat en stelt dat iedereen flink aan de slag moet, al benadrukt zij ook dat er positieve ontwikkelingen zijn.

Grote verschillen op de arbeidsmarkt en in inkomen

Vooral op het gebied van betaald werk blijft de kloof groot. Hoewel mensen met een beperking vaker werken dan voorheen, had in 2025 slechts 35,9 procent van hen een betaalde baan, tegenover 64,4 procent van de mensen zonder beperking. Onder mensen met een lichamelijke of verstandelijke beperking ligt dat aandeel nog lager.

Het aantal banen binnen speciale regelingen zoals de banenafspraak en beschut werk is weliswaar gegroeid, maar het aandeel reguliere werkgevers dat mensen uit het doelgroepregister aanneemt blijft beperkt en concentreert zich vooral bij grote organisaties en de (semi)publieke sector. Bovendien beoordelen werknemers met een beperking hun arbeidsomstandigheden minder vaak als goed.

Deze achterstand op de arbeidsmarkt werkt direct door in de financiële positie van huishoudens. Het gemiddelde gestandaardiseerde huishoudinkomen van mensen met een arbeidsbelemmering bedroeg in 2024 39.100 euro, terwijl dat bij mensen zonder belemmering op 50.200 euro lag.

Mensen met een beperking leven hierdoor vaker in armoede (3,7 procent) of bijna-armoede (10,8 procent) dan mensen zonder beperking (respectievelijk 2,2 en 5,7 procent). Vooral vrouwen en mensen met een ernstige beperking lopen een verhoogd risico op armoede.

Wonen, onderwijs en digitale drempels

Ook op de woningmarkt en in het onderwijs zijn de verschillen merkbaar. Huishoudens met iemand met een beperking wonen vaker in een sociale huurwoning van een woningcorporatie (36,4 procent tegenover 20,8 procent) en minder vaak in een koopwoning (52,8 procent tegenover 62,7 procent).

Wel krijgen mensen met een beperking vaker woningaanpassingen vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) – dit steeg van 11 procent in 2023 naar 17 procent in 2025 – en wonen zij vaker in een drempelvrije nultredenwoning. Tegelijkertijd wordt het aanbod van betaalbare koopwoningen krapper en heeft een vijfde van de gemeenten nog altijd geen Lokale Inclusie Agenda opgesteld.

In de praktijk blijken formele claims over toegankelijkheid lang niet altijd te kloppen. Van de stemlokalen die gemeenten als toegankelijk bestempelen, doorstond bij onafhankelijke keuringen sinds 2022 slechts 2 tot 10 procent de toets volledig.

Digitaal is de achterstand eveneens groot: de meeste Nederlandse websites en apps voldoen niet aan de toegankelijkheidseisen. Overheidswebsites doen het beter dan commerciële aanbieders, maar ook van alle overheidswebsites en -apps voldoet slechts 10 procent volledig aan de eisen (64 procent voldoet aan de bredere wettelijke verplichting). Uit onderzoek van de Autoriteit Consument & Markt (ACM) bleek bovendien dat alle 106 geteste grote webwinkels toegankelijkheidsfouten bevatten.

In het onderwijs zijn mensen met een beperking gemiddeld lager opgeleid. Het aandeel leerlingen in het speciaal onderwijs bleef de afgelopen jaren vrijwel stabiel, maar het aantal kinderen en jongeren dat vanwege een beperking een vrijstelling van de leerplicht kreeg, steeg van 7389 in schooljaar 2021/2022 naar ruim 11.194 in 2024/2025.

In het hoger onderwijs (hbo en wo) lag de studie-uitval onder studenten met een beperking jarenlang hoger dan onder medestudenten, al werd dat verschil in studiejaar 2023/2024 kleiner door een daling van de uitval op het hbo. Ongeveer de helft van de hbo- en wo-studenten en 44 procent van de mbo-studenten met een beperking is tevreden over de ondersteuning en hulpmiddelen op hun onderwijsinstelling.

Risico op sociaal isolement in vrije tijd en media

Volgens RIVM-directeur Volp liggen er duidelijke risico's op sociaal isolement op de loer. Volwassenen met een lichamelijke beperking sporten half zo vaak wekelijks als mensen zonder beperking (28,4 procent tegenover 60,6 procent). Ook kinderen met een beperking zijn minder vaak lid van een sportvereniging, al sport het overgrote deel van de clubleden (93 procent) wel bij een reguliere vereniging.

Daarnaast bezoeken mensen met een beperking minder vaak theaters, bioscopen, musea of horecagelegenheden; vooral mensen met een ernstige beperking ervaren deze locaties minder vaak als goed toegankelijk. Op televisie blijft de groep sterk ondervertegenwoordigd, met een zichtbaarheid van 0,7 procent in non-fictieprogramma's op alle zenders en 1,5 procent bij de NPO.

Op het vlak van zorg en ondersteuning ontvangt 2,1 procent van de Nederlanders (ongeveer 378.000 mensen) langdurige zorg vanuit de Wet langdurige zorg (Wlz), waarbij zorg aan huis steeds vaker voorkomt dan verblijf in een instelling.

Hoewel een ruime meerderheid de ontvangen thuiszorg en Wmo-ondersteuning als passend ervaart, geeft 3,6 procent van de mensen met een beperking aan een onvervulde zorgbehoefte te hebben, tegenover 1,4 procent van de mensen zonder beperking.

Vooruitgang in het ov, maar versnipperde cijfers vragen om beter beleid

Tegenover de knelpunten staan ook zichtbare verbeteringen, met name in het openbaar vervoer. Door de aanleg van meer geleidelijnen voor blinden en slechtzienden en het verkleinen van hoogteverschillen bij het instappen steeg het aandeel toegankelijke bushaltes van 20 procent in 2022 naar 31 procent begin 2026.

In Amsterdam en Rotterdam is inmiddels 91 procent van de metrostations toegankelijk. Ongeveer twee derde van de ov-reizigers met een beperking ervaart het openbaar vervoer als zeer toegankelijk. Toch ervaart nog altijd ruim een derde van de mensen met een lichamelijke beperking vervoersknelpunten en blijft de afhankelijkheid van speciaal vervoer groot, vooral onder mensen met een verstandelijke beperking (74 procent).

Tegelijkertijd neemt het aantal meldingen van discriminatie wegens een handicap of chronische ziekte niet af: in 2025 ging het om 481 meldingen bij het College voor de Rechten van de Mens (bijna een vijfde van het totaal) en 1048 meldingen bij gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen.

Tot slot wijst het RIVM erop dat veel informatie versnipperd is over verschillende instanties en onderzoeken. Groepen zoals mensen in zorginstellingen en mensen met onzichtbare beperkingen blijven vaak buiten de statistieken, en over onderwerpen als geweld, misbruik en toegang tot het recht ontbreken structurele cijfers. Volgens het instituut en directeur Volp is betere en samenhangende dataverzameling noodzakelijk om precies te zien waar het misgaat en het beleid gericht bij te sturen.