Europa staat aan de vooravond van een ingrijpende herziening van zijn asiel- en migratiebeleid. Terwijl onderhandelaars van de Europese Raad en het Europees Parlement een voorlopig akkoord hebben bereikt over het fors aanscherpen van de Terugkeerverordening — inclusief de oprichting van omstreden 'terugkeerhubs' in derde landen — roept de Europese Commissie tegelijkertijd op tot het herstellen van het vrije verkeer binnen de Schengenzone.
Hieronder volgt een overzicht van de ingrijpende maatregelen, de felle kritiek en de logistieke uitdagingen die op de EU afkomen.
Het akkoord: Terugkeerhubs buiten de EU
Op maandagavond 1 juni 2026 hebben Europese onderhandelaars een voorlopig akkoord bereikt om het aantal deportaties van uitgeprocedeerde asielzoekers drastisch te verhogen. Momenteel wordt slechts 20 tot 30 procent van de terugkeerbesluiten daadwerkelijk uitgevoerd. Het nieuwe akkoord dient als het sluitstuk van het grotere Asiel- en Migratiepact, dat op 12 juni 2026 officieel in werking treedt.
De meest opvallende maatregel is de juridische ruimte voor terugkeerhubs in landen buiten de Europese Unie.
Functie: Deze centra kunnen dienen als transitpost of als eindbestemming voor migranten die geen recht hebben op verblijf in de EU, in afwachting van hun repatriëring.
Trekkers: Duitsland, Nederland, Denemarken, Griekenland en Oostenrijk hebben al aangegeven gezamenlijk concrete stappen te willen zetten. Er wordt informeel gekeken naar partners in Afrika (zoals Oeganda) of Azië.
Garanties: Verdragen mogen alleen worden gesloten met derde landen die de mensenrechten en het non-refoulement-beginsel (het verbod op terugkeer naar gevaarlijke gebieden) respecteren. Alleenreizende minderjarigen zijn uitgesloten van overplaatsing naar deze hubs.
Strengere handhaving en het Europees Terugkeerbevel
Om mislukte uitzettingen te voorkomen, introduceert de verordening het Europees Terugkeerbevel (ERO). Dit gestandaardiseerde formulier wordt gekoppeld aan het Schengen Informatie Systeem (SIS), waardoor lidstaten elkaars terugkeerbesluiten gemakkelijker kunnen herkennen. De daadwerkelijke uitvoering hiervan blijft vooralsnog vrijwillig — een expliciete wens van België — maar dit wordt over drie jaar geëvalueerd.
Daarnaast worden de plichten voor migranten zonder verblijfsstatus aanzienlijk aangescherpt:
Medewerkingsplicht: Wie niet meewerkt met de autoriteiten, riskeert het verlies van sociale voorzieningen, de inbeslagname van reisdocumenten en strengere inreisverboden.
Langere detentie: Migranten die een vluchtrisico vormen of de nationale veiligheid in gevaar brengen, kunnen administratief worden vastgehouden voor een periode van maximaal 24 maanden, met een mogelijke verlenging van nog eens 6 maanden.
Veiligheidsrisico's: Voor individuen die een ernstige bedreiging vormen, kunnen lidstaten een inreisverbod van meer dan 10 jaar of zelfs een levenslang verbod opleggen, inclusief opsluiting in reguliere gevangenissen.
"Elk migratiesysteem dat 80 procent van de uitgeprocedeerde asielzoekers niet kan uitzetten, is niet geloofwaardig. Met dit akkoord kunnen we binnenkort de beslissingen van onze immigratiediensten effectief uitvoeren." — Assita Kanko, N-VA Europarlementariër
Kritiek, menselijke kosten en het 'Albanië-model'
Het akkoord is met de steun van een rechtse tot radicaal-rechtse meerderheid in het Europees Parlement tot stand gekomen, maar stuit op felle weerstand van ngo's en linkse politici. Mensenrechtenorganisaties zoals 11.11.11 en Vluchtelingenwerk Vlaanderen waarschuwen dat Europa afglijdt naar een systeem waarin dwang en opsluiting de norm worden.
Critici, waaronder het Franse Groene parlementslid Melissa Camara, vergelijken de voorgestelde huisbezoeken en razzia's met de harde praktijken van de Amerikaanse immigatiedienst ICE.
Daarnaast is er grote bezorgdheid over het feit dat gezinnen met kinderen wel naar de hubs buiten de EU gestuurd mogen worden en dat er geen harde tijdslimiet geldt voor het verblijf in zo'n extern centrum.
De kosten van het Albanië-model
Als blauwdruk voor de terugkeerhubs wordt vaak gekeken naar Italië, dat twee detentiecentra uitbaat in Albanië. Hoewel premier Giorgia Meloni spreekt van een Europees succesmodel, laten de cijfers een ander beeld zien:
Sinds de centra in maart 2025 werden omgevormd tot deportatiehubs, zijn er tot eind april 2026 slechts 536 migranten opgevangen (terwijl er op 36.000 per jaar werd gemikt).
De totale kosten voor Italië bedragen inmiddels meer dan 670 miljoen euro.
Uit universitair onderzoek blijkt dat een opvangplek in Albanië ruim 153.000 euro kost, tegenover slechts 21.000 euro voor een vergelijkbare plek op Sicilië.
De toekomst van Schengen: Commissie eist einde aan grenscontroles
Terwijl de EU-lidstaten enerzijds de buitengrenzen dichttimmeren, eist de Europese Commissie anderzijds dat de binnengrenzen weer wagenwijd opengaan. De Commissie heeft formele adviezen uitgebracht aan negen Schengenlanden — Oostenrijk, Denemarken, Frankrijk, Duitsland, Italië, Nederland, Noorwegen, Slovenië en Zweden — die al langer dan 12 maanden tijdelijke grenscontroles uitvoeren vanwege terreurdreigingen en irreguliere migratie.
Eurocommissaris Henna Virkkunen benadrukt dat het vrije verkeer van goederen en personen (voor meer dan 450 miljoen Europeanen) de hoeksteen van de Europese welvaart is. Grenscontroles schaden grenspendelaars en lokale economieën.
De Commissie stelt dat er inmiddels efficiëntere en minder ingrijpende alternatieven beschikbaar zijn om de veiligheidsrisico's te beheersen:
Risicogebaseerde politiecontroles (steekproeven in plaats van systematische grensfiles).
Mobiele biometrische identificatie en geavanceerde voertuigvolgsystemen.
Optimale benutting van het Entry-Exit Systeem (EES), dat sinds april 2026 volledig operationeel is, en het aankomende ETIAS-systeem voor reizigers van buiten de EU.
Volgende stappen
Het voorlopige akkoord over de terugkeerhubs moet nu nog formeel worden goedgekeurd door de lidstaten en het Europees Parlement. Na een juridisch-linguïstische poetsbeurt zal de wet direct van kracht worden. Wel is er een transitieperiode van maximaal 12 maanden ingebouwd, zodat landen hun nationale wetgeving en IT-systemen kunnen aanpassen aan de nieuwe Europese werkelijkheid.
