Paus Leo XIV heeft maandag in zijn langverwachte eerste encycliek, Magnifica Humanitas ("Prachtige Menselijkheid"), een krachtig en grensverleggend signaal afgegeven aan de wereld. De eerste in de VS geboren paus roept in het document op tot strikte internationale regulering van kunstmatige intelligentie (AI) én biedt historische, expliciete verontschuldigingen aan voor de rol van de Katholieke Kerk in het legitimeren van slavernij.
De paus verbindt de fouten uit het verleden rechtstreeks met de gevaren van de toekomst: beide systemen draaien in zijn ogen om het miskennen van de menselijke waardigheid ten gunste van macht, data en financieel gewin.
AI aan banden: Menselijke waardigheid boven winst
Leo XIV, die een achtergrond in de wiskunde heeft, noemt AI de grootste uitdaging voor de hedendaagse mensheid. Hij haalt in de encycliek fel uit naar de "cultuur van de macht" die de huidige technologische race aandrijft, met name binnen de defensie-industrie.
Geen autonome wapens: De paus verklaart dat het "niet toelaatbaar" is om onomkeerbare, dodelijke beslissingen over te laten aan AI-systemen. Hiermee verklaart hij de traditionele "rechtvaardige oorlog"-theorie van de kerk als achterhaald door de moderne oorlogsvoering.
Oproep tot harde wetgeving: Ethiek in abstracte zin is volgens hem niet genoeg. Er zijn robuuste wettelijke kaders, onafhankelijk toezicht en politieke verantwoordelijkheid nodig. "Een morelere AI is niet voldoende als die moraal door enkelen wordt bepaald," schrijft hij, doelend op de enorme machtsconcentratie bij een klein aantal private techreuzen.
Bescherming van de arbeider: Het nastreven van grotere winsten mag volgens de paus nooit als excuus dienen om systematisch banen op te offeren. De economische orde moet altijd ondergeschikt blijven aan de menselijke waardigheid.
De scherpe standpunten van de paus zorgen direct voor een ideologisch conflict met de Amerikaanse regering-Trump, die juist agressief inzet op de deregulering van AI-ontwikkeling. Desondanks werd de encycliek tijdens de presentatie in het Vaticaan verwelkomd door verschillende prominenten uit de techsector en de academische wereld, die het document nu al bestempelen als een ethisch ijkpunt voor onze samenleving.
Een historische knieval voor het slavernijverleden
Naast de technologische toekomst blikt Magnifica Humanitas pijnlijk nauwkeurig terug op het verleden. Leo XIV biedt namens de Heilige Stoel diepe verontschuldigingen aan voor de wijze waarop eerdere pausen in de 15e eeuw — via pauselijke bullen zoals Dum Diversas (1452) — Europese vorsten expliciet het recht gaven om niet-christenen te onderwerpen en tot "eeuwige slavernij" te reduceren.
"Het is onmogelijk om geen diep verdriet te voelen bij het aanschouwen van het immense lijden en de vernedering die zo velen hebben ondergaan, in schril contrast met hun onmetelijke waardigheid als personen. Hiervoor vraag ik, in naam van de Kerk, oprecht om vergeving," aldus paus Leo XIV.
Hoewel eerdere pausen, zoals Johannes Paulus II, in het verleden al wel excuses maakten voor de daden van individuele christenen tijdens de trans-Atlantische slavenhandel, is dit de eerste keer dat een paus openlijk de institutionele, historische medeplichtigheid van het Vaticaan zelf erkent.
Voor Leo XIV ligt deze geschiedenis persoonlijk heel dichtbij: genealogisch onderzoek toont aan dat zijn eigen Amerikaanse stamboom zowel tot slaaf gemaakten als slavenhouders bevat. Historici en activisten reageren emotioneel en spreken van een monumentale stap richting waarheidsvinding en institutioneel herstel.
De link tussen verleden en toekomst: "Digitale Slavernij"
De paus heeft de excuses voor het slavernijverleden bewust in dit technologische document opgenomen. Hij waarschuwt dat de huidige digitale revolutie en de ongecontroleerde datahonger van bedrijven een voedingsbodem zijn voor "nieuwe vormen van slavernij en kolonialisme", waarbij met name kinderen en kwetsbare groepen het slachtoffer worden van exploitatie.
De encycliek werd ondertekend op 15 mei, de 135ste verjaardag van Rerum Novarum (1891), het beroemde document van paus Leo XIII over arbeidersrechten tijdens de Industriële Revolutie.
Leo XIV positioneert Magnifica Humanitas hiermee als het moderne equivalent: een profetisch kompas dat de mensheid moet beschermen tegen de ontmenselijkende krachten van de digitale revolutie.
