Sinds vorig jaar hebben zeker twintig mensenrechtenorganisaties hun samenwerking met het Internationaal Strafhof in Den Haag drastisch ingeperkt of volledig stopgezet. Dat blijkt uit een rondgang van onderzoeksplatform Investico, het Duitse medium Süddeutsche Zeitung en weekblad De Groene Amsterdammer langs honderd non-profitorganisaties.
Veel ngo's staken hun werkzaamheden in stilte uit angst voor verstrekkende Amerikaanse sancties. Het werkelijke aantal organisaties dat de banden heeft doorgesneden ligt vermoedelijk nog hoger, aangezien veel partijen niet openlijk met journalisten durven te spreken.
Geen bewijsmateriaal, geen onderzoeken
De toenemende terughoudendheid vormt een ernstige belemmering voor het werk van het Strafhof. Maatschappelijke organisaties met sterke lokale netwerken zijn essentieel bij het voorbereiden van strafzaken. Zij zijn vaak als eerste ter plaatse om ooggetuigenverklaringen op te nemen, bewijsmateriaal te verzamelen en specialistische kennis te delen over plaatselijke wetgeving.
Voormalig hoofdaanklager Fatou Bensouda, die tot 2021 bij het ICC werkte en in 2020 zelf op een Amerikaanse zwarte lijst werd gezet, benadrukt dat deze organisaties een onmisbaar onderdeel vormen van het rechtsproces door tips aan te reiken waarmee bewijs gestaafd kan worden.
Grote spelers zoals Human Rights Watch behoren tot de partijen die hun bijdragen stilzwijgend hebben gestaakt. Ook het onderzoeksplatform Forensic Architecture heroverweegt de werkrelatie van meer dan tien jaar, zo geeft directeur Eyal Weizman aan.
Pim Kraan, directeur van Save the Children Nederland, meldt eveneens dat zijn organisatie moeite heeft met het vinden van een nieuwe vorm van samenwerking. Daarnaast heeft Defence for Children Palestine — een vooraanstaande bron van documentatie over het martelen, verminken en doden van Palestijnse kinderen — zichzelf afgelopen zomer opgeheven na een jarenlange intimidatiecampagne, waarbij Israël de organisatie op een terreurlijst plaatste, hun kantoor plunderde en hen uitsloot van het financiële stelsel.
Beperkende sancties en financiële druk
De breuk is het directe gevolg van een reeks sancties die door de Amerikaanse president Donald Trump per decreet werden ingesteld. Aanleiding hiervoor was het uitvaardigen van arrestatiebevelen door het Strafhof tegen onder anderen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu wegens vermoede oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Trump bevestigde eerder op een persconferentie dat de strafmaatregelen primair bedoeld zijn om de Israëlische premier te beschermen.
Het Amerikaanse sanctiepakket richtte zich aanvankelijk op dertien (oud-)medewerkers van het Strafhof en drie Palestijnse organisaties. De maatregelen omvatten financiële straffen en visumrestricties voor iedereen die het ICC helpt bij onderzoeken naar Amerikaanse burgers of bondgenoten zoals Israël.
Getroffenen verliezen de toegang tot hun bezittingen en banktegoeden in de VS en mogen geen goederen of diensten van Amerikaanse bedrijven meer afnemen. Onlangs intensiveerde de regering-Trump deze maatregelen met nieuwe financiële beperkingen die over vijf maanden grotendeels ingaan. Buitenlandminister Rubio verklaarde in een videoboodschap dat de VS alle transacties met het hof zal verbieden.
De druk vanuit de VS werkt breed door. Veel organisaties krijgen via nieuwe contracten van Amerikaanse geldschieters expliciet verboden om hun fondsen te gebruiken ten behoeve van het ICC. Ook Europese organisaties die niet rechtstreeks onder de Amerikaanse sanctiewetgeving vallen, beëindigen hun ondersteuning.
Zij durven het risico niet te nemen om zelf gesanctioneerd te worden, omdat dit hun overige werkzaamheden in gevaar zou brengen. Hierdoor worden ook onderzoeken geraakt die geen enkele link hebben met de VS of Israël, zoals dossiers in Oost-Afrika, het Midden-Oosten en Oekraïne.
Rol en status van het Internationaal Strafhof
Het Internationaal Strafhof vervolgt en berecht individuen die worden beschuldigd van ernstige mensenrechtenschendingen, waaronder genocide, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Het hof fungeert als aanvulling op de nationale rechtbanken van aangesloten landen.
Op basis van het Statuut van Rome zijn alle lidstaten van de Europese Unie verplicht om de besluiten van het Strafhof uit te voeren. Wereldwijd wordt de rechtsmacht van het hof echter niet door alle landen erkend; onder meer de Verenigde Staten, Israël, Rusland en Iran erkennen het ICC niet.
Nederlandse en Europese reacties
Als gastland van het Strafhof is Nederland verplicht om de instelling te beschermen tegen elke vorm van inmenging, wat volgens betrokkenen ook een verantwoordelijkheid meebrengt ten opzichte van samenwerkende mensenrechtenorganisaties.
Het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken stelt echter dat Nederland geen speciale gastlandverantwoordelijkheid heeft om ngo's te beschermen tegen externe sancties, en geeft de voorkeur aan een gezamenlijk Europees optreden.
Binnen de Europese Unie bestaat een zogeheten antiboycotverordening waarmee Europese bedrijven verboden kan worden om gehoor te geven aan Amerikaanse sancties, maar dit instrument is vooralsnog niet geactiveerd. Premier Rob Jetten heeft aangegeven de komende zes maanden te willen benutten voor open gesprekken met de Verenigde Staten over de situatie rondom het Strafhof.
