De druk op de Nederlandse gevangenissen is inmiddels zo hoog opgelopen dat het kabinet met spoed ingrijpt. Om het chronische tekort aan cellen en bewaarders aan te pakken, heeft staatssecretaris Van Bruggen (Justitie) een actieplan opgesteld.
Het meest opvallende voorstel uit dit plan: gedetineerden mogen overdag vaker buiten de muren aan het werk, zolang ze 's avonds maar weer achter de tralies kruipen. Naar verwachting ligt het plan aanstaande vrijdag op tafel tijdens de ministerraad.
Werken in de buitenlucht, slapen in de cel
Het idee van 'buiten werken, binnen slapen' is niet nieuw, maar de D66-bewindsvrouw wil de criteria hiervoor flink versoepelen. Door de regels te versoepelen, kunnen veel meer gevangenen instromen in deze bestaande trajecten. Onder scherp toezicht — bijvoorbeeld met een enkelband — verlaten zij overdag de penitentiaire inrichting om te gaan werken, om zich aan het einde van de werkdag weer te melden bij hun cel.
Daarnaast bevat het actieplan een maatregel die direct ademruimte moet creëren voor het overbelaste gevangenispersoneel. Gedetineerden die een korte straf uitzitten van maximaal twaalf weken, krijgen voortaan minder intensieve begeleiding bij hun terugkeer in de maatschappij. Het kabinet redeneert dat de focus op re-integratie bij deze specifieke groep minder urgent is, waardoor er kostbare uren van het personeel worden bespaard.
Drastische noodscenario's achter de hand
Mochten deze versoepelingen en bezuinigingen op begeleiding de crisis niet bezweren, dan liggen er achter de schermen nog ingrijpendere scenario's klaar. Momenteel mogen bepaalde gevangenen met een straf korter dan een jaar al twee weken eerder naar huis om ruimte te maken. Het kabinet overweegt nu om die periode te verlengen en mensen nóg eerder te laten gaan.
Bovendien wordt er nagedacht over het oprekken van de doelgroep: als de tekorten aanhouden, zouden ook gevangenen met een straf tot twee jaar in aanmerking kunnen komen voor zo'n vervroegde vrijlating. Dit wordt nadrukkelijk gezien als een uiterst redmiddel voor het geval het basisplan tekortschiet.
Politiek onenigheid over portemonnee
Binnen de minderheidscoalitie heeft de aanpak van de crisis in het gevangeniswezen — ook wel aangeduid als 'code zwart' — al tot flinke politieke discussies geleid. De partijen zijn het met name oneens over de financiële injectie die nodig is.
De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) trok eerder al aan de bel en stelde dat er jaarlijks honderden miljoenen euro's extra nodig zijn om het systeem overeind te houden en te garanderen dat iedereen zijn volledige straf uitzit.
Hoewel het kabinet inmiddels extra geld heeft toegezegd, blijft de teller voor volgend jaar steken op 75 miljoen euro. Dat is aanzienlijk minder dan waar de sector om vraagt, waardoor de politieke spanningen rondom dit dossier voorlopig nog niet voorbij zijn.
