De zorgen in de Tweede Kamer en de techsector over de Nederlandse afhankelijkheid van Amerikaanse clouddiensten hebben een kookpunt bereikt. Aanleiding is de voorgenomen overname van het Nederlandse techbedrijf Solvinity – de beheerder van DigiD – door het Amerikaanse Kyndryl.
Uit nieuw onderzoek blijkt echter dat het probleem veel dieper ligt: Nederland hangt massaal aan het ‘Amerikaanse digitale infuus’, wat volgens experts en politici grote geopolitieke risico’s met zich meebrengt.
De vrees dat Nederland de controle verliest over cruciale overheidsgegevens en vitale infrastructuur is niet langer theoretisch. "Het ondenkbare is denkbaar geworden," stelt Herman Veenstra van The Sharing Group. Het scenario waarin een Amerikaanse president, zoals Donald Trump, met één druk op de knop onze digitale samenleving kan platleggen, wordt door experts reëel geacht.
Cijfers bevestigen 'houdgreep'
Uit data-onderzoek van de NOS blijkt hoe groot de afhankelijkheid daadwerkelijk is. Van de 16.500 onderzochte domeinnamen van de overheid, zorginstellingen, scholen en vitale bedrijven is maar liefst 67 procent gekoppeld aan minimaal één Amerikaanse clouddienst.
Vooral Microsoft heeft een dominante positie met een marktaandeel van 49 procent binnen de onderzochte groep. Ter vergelijking: Solvinity heeft een aandeel van minder dan 1 procent. De trend van migratie naar de VS zet bovendien door:
De Overheid: De Belastingdienst verhuist zijn e-mail naar Microsoft, in navolging van de Eerste en Tweede Kamer, de Autoriteit Financiële Markten en de Nederlandse Zorgautoriteit.
De Zorg: Bijna alle ziekenhuizen met een patiëntenportaal (29 van de 70) gebruiken Amerikaanse servers. In zeker drie gevallen hebben ziekenhuizen hun volledige elektronisch patiëntendossier naar Microsoft-servers verplaatst.
"Ons land ligt aan het infuus van de techbro's van Trump. Dat dit zo ontspoord is, is onbegrijpelijk," reageert Tweede Kamerlid Barbara Kathmann (GroenLinks-PvdA).
De casus Solvinity: de druppel die de emmer doet overlopen
De katalysator voor de huidige politieke onrust is de aanstaande verkoop van Solvinity. Dit oorspronkelijk Nederlandse bedrijf beheert de digitale snelweg voor DigiD, MijnOverheid en het CJIB. De potentiële koper is Kyndryl, een Amerikaans bedrijf.
Hoewel persoonsgegevens versleuteld zijn, vrezen Kamerleden chantage of sabotage. "Als de Nederlandse regering iets doet wat Trump niet bevalt, kan hij onze regering met één druk op de knop platleggen," waarschuwt Kathmann. De VVD en SGP delen deze zorgen en vragen zich af of belastingaangiften en justitiële data nog wel veilig zijn onder Amerikaanse vlag.
Pijnlijk detail is dat Solvinity zelf in mei nog in een position paper waarschuwde dat clouddiensten ingezet kunnen worden als "geopolitiek drukmiddel". Dat juist dit bedrijf nu in Amerikaanse handen valt, noemt staatssecretaris Van Marum (Digitalisering) "een verrassing". Het ministerie van Economische Zaken en de landsadvocaat onderzoeken momenteel of de overname juridisch geblokkeerd kan worden via de wet Vifo (Veiligheidstoets Investeringen Fusies en Overnames).
Risico’s: Spionage en de 'Kill Switch'
De afhankelijkheid brengt twee hoofdrisico’s met zich mee:
Pottenkijkers: Amerikaanse bedrijven vallen onder de Cloud Act. Dit verplicht hen data af te staan als inlichtingendiensten zoals de FBI daarom vragen, zelfs als die data in Europa staan. Microsoft gaf toe dat dit in de tweede helft van 2024 al 57 keer gebeurde met data buiten de VS.
Sancties: Het Internationaal Strafhof in Den Haag werd eerder al slachtoffer van Amerikaanse sancties, waarbij Microsoft-accounts van medewerkers werden geblokkeerd. Dit precedent voedt de angst dat vitale Nederlandse diensten kunnen uitvallen bij een geopolitiek conflict.
Nederlandse sector: "Er is wel een alternatief"
Techondernemers kwamen gisteren naar de Tweede Kamer met een optimistische boodschap. "Wij kunnen 80 procent leveren van wat de Amerikanen nu leveren," stelt Wido Potters van de Nederlandse clouddienst BIT. Volgens de sector is het idee dat er geen alternatief is voor Google of Microsoft onterecht.
Expert Bert Hubert (autonomie-activist) plaatst wel een kanttekening bij de snelheid. "Het is belachelijk laat, dit speelt al vijf jaar." Overstappen is volgens hem complex: "Het is niet alsof je andere koffiebonen koopt, je moet van merk koffiemachine wisselen." Ook moeten organisaties wellicht wennen aan minder gebruiksgemak, omdat Europese aanbieders vaak geen totaalpakket bieden zoals Microsoft 365.
Politiek eist actie
Er is inmiddels brede politieke steun – van D66 en CDA tot SP en JA21 – om de digitale soevereiniteit te herstellen. De formerende partijen willen voorrang geven aan het migreren van kritieke infrastructuren, zoals ziekenhuizen en inlichtingendiensten, naar Europese servers.
Kathmann roept op om direct te beginnen: "Begin vandaag met het in kaart brengen van de afhankelijkheid en zorg dat je morgen diensten gaat verhuizen." Ze overweegt een motie in te dienen om ministeries te dwingen over te stappen.
Ook wordt er gekeken naar een 'gouden aandeel' voor de staat bij strategische bedrijven zoals Solvinity. D66-leider Jetten heeft aangegeven dat er in een nieuw kabinet een bewindspersoon moet komen met een specifieke opdracht voor digitale veiligheid.
