Premier Rob Jetten en sleutelministers uit het kabinet hebben maandagavond in het Catshuis spoedoverleg gevoerd met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). Aanleiding voor de crisisbijeenkomst is de sterk opgelopen spanning en het recente geweld rondom de opvang van asielzoekers in diverse gemeenten. Om lokale bestuurders te ontlasten, kondigde het kabinet de komst van een speciaal ‘vliegend team’ van experts aan.

De roep om politieke ruggengraat vanuit Den Haag werd de afgelopen week steeds luider. Onder meer in IJsselstein en Loosdrecht liepen demonstraties tegen de komst van (tijdelijke) opvanglocaties volledig uit de hand. In Loosdrecht escaleerde de situatie toen er brand werd gesticht bij een beoogde noodopvang. Hulpverleners werden daarbij ernstig gehinderd: agenten werden bekogeld en de brandweer werd aanvankelijk tegengehouden bij het blussen.

Georganiseerde ontregeling en intimidatie

Volgens de VNG, die bij het overleg werd vertegenwoordigd door de Utrechtse burgemeester Sharon Dijksma en de Doetinchemse burgemeester Boumans (vicevoorzitter), is er sprake van een structureel probleem dat de democratie ondermijnt.

Gemeenten die gehoor geven aan de oproep van het kabinet om opvangplekken te realiseren, krijgen in toenemende mate te maken met intimidatie, bedreiging en georganiseerde ontregeling. Boumans trok in het tv-programma Buitenhof zelfs een vergelijking met de maatschappelijke onrust in de periode voor de Tweede Wereldoorlog en riep de premier op de regie te pakken.

Premier Jetten reageerde na afloop van het overleg fel op de rellen en noemde het geweld "volstrekt onacceptabel" en "alle perken te buiten". Het is voor het eerst dat de premier zich zo expliciet uitspreekt over de protesten, nadat er binnen zijn eigen partij (D66) kritiek was ontstaan over een gebrek aan duidelijke normstelling. Jetten benadrukte dat het Openbaar Ministerie "zeer gemotiveerd" is om de relschoppers keihard aan te pakken, op te sporen en te straffen.

'Vliegend team' en maatwerk voor kleinere gemeenten

Om te voorkomen dat lokale bestuurders het gevoel krijgen er "moederziel alleen" voor te staan, introduceert het kabinet een adviserend ‘vliegend team’ bestaande uit experts. Dit team moet gemeenten ondersteunen bij logistieke vraagstukken, het organiseren van buurtinspraak en het nemen van de juiste veiligheidsmaatregelen.

Volgens Dijksma staan met name kleinere gemeenten momenteel "vol in de wind" omdat zij vaak geen ervaring hebben met dit soort hevige protesten. Het kabinet belooft daarom meer financieel en organisatorisch maatwerk, zodat opvanglocaties beter aansluiten bij de schaal van een dorp of stad. Hoe dit maatwerk er exact uit gaat zien, wordt de komende weken verder uitgewerkt.

Onverminderde druk op Spreidingswet en Ter Apel

Het overleg vond plaats tegen de achtergrond van een acute crisis in het aanmeldcentrum in Ter Apel. Het complex, waar maximaal 2000 mensen mogen overnachten, raakt door de stokkende doorstroom in de rest van het land overvol. De afgelopen nachten sliepen er telkens rond de 2200 asielzoekers, waarbij mensen noodgedwongen op stoelen of op de grond moesten slapen.

Minister Van den Brink (Asiel) herhaalde dat er op korte termijn duizenden extra opvangplekken nodig zijn. Zowel het kabinet als de VNG lieten na het overleg weten dat de Spreidingswet onverkort van kracht blijft en moet worden uitgevoerd.

Wel uitten diverse burgemeesters kritiek op Haagse politici die de wet in twijfel trekken — zoals VVD-fractievoorzitter Brekelmans, die suggereerde dat onwillige gemeenten onder de opvangplicht uit zouden kunnen komen. Volgens de burgemeesters maakt dergelijke retoriek hun werk ter plaatse levensgevaarlijk.

Politieke spanningen rondom Groep Markuszower

Naast de opvangcrisis moest premier Jetten na afloop van het overleg ook reageren op de politieke spanningen in Den Haag. Gisteravond sprak hij zich uit over recente uitlatingen van fractievoorzitter Gidi Markuszower, die had gepleit voor het met geweld tegenhouden van Palestijnse asielzoekers aan de grens.

Hoewel Markuszower zijn eigen woorden later "onhandig" noemde, vindt Jetten dat hij daarmee onvoldoende afstand heeft genomen. De premier heeft aangekondigd deze week nog met hem in gesprek te gaan en waarschuwde dat de samenwerking met de Groep Markuszower — waarvan het minderheidskabinet afhankelijk is voor een Kamermeerderheid — "echt moeilijker" wordt als er geen stevigere rectificatie volgt.