De Europese Commissie heeft een nieuw uitbreidingskader voorgesteld om te voorkomen dat toetredende EU-lidstaten na hun toetreding democratische normen schenden of de Europese besluitvorming blokkeren.
Onder het motto "geen nieuwe Viktor Orbán" wil Eurocommissaris voor Uitbreiding Marta Kos snellere en doeltreffendere instrumenten invoeren dan het bestaande Artikel 7. Die verdragsbepaling bleek in het verleden vaak onvoldoende te werken doordat landen elkaar met hun vetorecht beschermden.
Volgens de plannen krijgen nieuwe lidstaten tot vijftien jaar na hun toetreding te maken met een overgangsperiode met scherpere waarborgen. Als een nieuw lidstaat in die periode ernstig tekortschiet op het gebied van de rechtsstaat, de democratie of fundamentele waarden, kunnen er maatregelen worden genomen.
Dit varieert van het inhouden van EU-fondsen tot het opschorten van het stemrecht in de Europese Raad. De procedure kan worden gestart door de Commissie of door meerdere lidstaten. Omdat de maatregel in tijd beperkt is tot maximaal vijftien jaar, wordt voorkomen dat er permanent een tweerangs-lidmaatschap ontstaat.
Daarnaast wil de Commissie dat toetredende landen verklaren hun vetorecht niet te gebruiken voor bilaterale geschillen, zoals recent gebeurde toen Bulgarije de voortgang van Noord-Macedonië blokkeerde.
Stapsgewijze integratie voor kandidaat-lidstaten
Naast strengere beschermingsmaatregelen stelt Brussel een ambitieuzere aanpak voor geleidelijke integratie voor, voortbouwend op ideeën van onder meer Frankrijk en Duitsland.
Kandidaat-lidstaten die voldoende hervormingen doorvoeren en zich strategisch afstemmen op het EU-beleid, kunnen al vóór hun volledige lidmaatschap stapsgewijs deelnemen aan geselecteerde beleidsterreinen.
Denk hierbij aan samenwerking op het gebied van energie, transport, kunstmatige intelligentie, veiligheid en defensie, maar ook aan deelname aan programma's zoals Erasmus+ en Horizon Europe, ondersteuning door Frontex en een waarnemersstatus in expertgroepen.
Eurocommissaris Kos benadrukt dat deze geleidelijke integratie geen vervanging is voor het voltallige lidmaatschap, maar dient als een versneller en een brug. Toegang blijft voorwaardelijk, gebaseerd op verdienste en herroepbaar. Landen zoals Montenegro, Albanië, Moldavië en Oekraïne worden gezien als de verst gevorderde kandidaten.
Om hun geschiktheid te testen, wil de Commissie voor het daadwerkelijke lidmaatschap de handhavingscapaciteit van kandidaten al controleren op prioritaire terreinen zoals grensbeheer, voedselveiligheid, overheidsopdrachten en de interne markt.
Geopolitieke noodzaak en interne hervormingen
De hernieuwde dynamiek rond de EU-uitbreiding is grotendeels ingegeven door de Russische invasie van Oekraïne in 2022 en de toegenomen concurrentie met externe krachten.
Volgens de Commissie proberen landen als Rusland en China invloed te winnen in Oost-Europa en de Westelijke Balkan door te investeren in beïnvloeding of economische projecten. Uitbreiding wordt daarom gezien als een strategisch belang om de Europese regio te stabiliseren.
Om een toekomstige Unie van mogelijk 35 lidstaten bestuurbaar te houden, stelt de Commissie ook interne hervormingen voor. Zo wordt er gepleit voor de overgang van unanimiteit naar gekwalificeerde meerderheidsbesluitvorming bij besluiten over sancties, belastingfraude en het openen van onderhandelingsclusters.
Daarnaast zullen lidstaten in de toekomst mogelijk moeten accepteren dat niet elk land altijd een eigen Eurocommissaris in Brussel heeft. Het pakket aan voorstellen wordt nu voorgelegd aan de EU-lidstaten, het Europees Parlement en de Europese Raad.
