In zijn laatste nieuwjaarstoespraak voor de Algemene Vergadering heeft VN-secretaris-generaal António Guterres ongewoon fel uitgehaald naar de rijkste landen en machtigste actoren ter wereld. Aan de start van zijn laatste ambtsjaar waarschuwde de VN-topman dat internationale samenwerking "wordt doodgeknepen" door landen die het internationaal recht aan hun laars lappen en bezuinigen op ontwikkelingshulp.
De toespraak markeert het begin van het einde van Guterres' tweede termijn, die op 31 december 2026 afloopt. In plaats van een rustige afscheidsronde koos de secretaris-generaal voor een confronterende analyse van de wereldorde. "Laten we eerlijk zijn: de wereld zit in de problemen", stelde hij vast. "Sommigen lijken de VN en internationale samenwerking zelfs naar het randje van de dood te duwen."
"Moreel onverdedigbaar"
Een belangrijk mikpunt van zijn kritiek was de extreme ongelijkheid. Guterres noemde de concentratie van macht en rijkdom bij de rijkste 1% van de wereldbevolking – die inmiddels 43% van alle financiële activa bezit – "moreel onverdedigbaar".
"Steeds vaker zien we een wereld waarin de allerrijksten en de bedrijven die zij controleren de dienst uitmaken als nooit tevoren," aldus Guterres. Hij verweet rijke landen dat zij precies op het moment dat samenwerking het hardst nodig is, hun investeringen in ontwikkelings- en noodhulp terugschroeven. "Net nu we die samenwerking nodig hebben, investeren jullie het minst."
Het VN-Handvest is geen menukaart
Naast economische ongelijkheid vormde de erosie van het internationaal recht een rode draad in zijn betoog. Guterres waarschuwde dat straffeloosheid de norm dreigt te worden. Hij verwees hierbij impliciet en expliciet naar diverse conflicten, waaronder de Russische invasie in Oekraïne, de situatie in Gaza en Soedan, en operaties van de Verenigde Staten in Latijns-Amerika.
"Het VN-Handvest is geen menukaart waaruit je à la carte kunt kiezen, het is een vast menu," benadrukte hij. "Wanneer leiders regels kiezen alleen wanneer het hen uitkomt, ondermijnen ze de wereldorde en scheppen ze een gevaarlijk precedent." Hij wees op de toename van aanvallen op burgers en hulpverleners, staatsgrepen en het plunderen van hulpbronnen als bewijs van deze wetteloosheid.
Instituten uit 1945
Volgens de secretaris-generaal is een groot deel van het probleem systemisch. Hij herhaalde zijn pleidooi dat "oplossingen uit 1945 de problemen van 2026 niet kunnen oplossen". De huidige internationale financiële instellingen en de Veiligheidsraad weerspiegelen niet langer de realiteit waarin ontwikkelingslanden en opkomende economieën een grotere rol spelen.
Guterres riep op tot dringende hervormingen: "Wie vandaag probeert privileges te behouden, kan morgen de prijs betalen." Hij kreeg hierin bijval van diverse afgevaardigden, waaronder die van India, Brazilië en diverse Afrikaanse staten, die stelden dat hervorming geen keuze meer is, maar noodzaak.
Financiële crisis binnen de VN
De frictie tussen de VN en de lidstaten is ook financieel voelbaar. Guterres haalde uit naar landen die hun verplichte bijdragen aan de VN niet of te laat betalen, wat leidde tot een sneer naar de Amerikaanse regering onder Trump, die achterloopt met betalingen. In een brief aan de Algemene Vergadering bevestigde Guterres dat negen lidstaten momenteel onder Artikel 19 van het Handvest vallen wegens betalingsachterstanden.
Vrede met de natuur en technologie
Naast geopolitiek en economie wees Guterres op twee andere existentiële dreigingen: de klimaatcrisis en de opkomst van ongereguleerde kunstmatige intelligentie (AI). Hij stelde dat "vrede met gerechtigheid" onmogelijk is zonder "vrede met de natuur", verwijzend naar het falen van wereldleiders om de opwarming van de aarde onder de 1,5 graad te houden. Tevens waarschuwde hij dat AI en algoritmen niet enkel geoptimaliseerd mogen worden om "aandacht en verontwaardiging te gelde te maken".
"Wij geven niet op"
Ondanks de sombere analyse sloot Guterres af met een strijdbare boodschap. Hij beloofde elke dag van zijn laatste jaar te gebruiken om te vechten voor verandering. "De krachten van verdeeldheid zijn sterk, maar ons vermogen tot solidariteit is dat ook. De VN is een levende belofte: ondanks onze verschillen lossen wij samen problemen op. Wij geven niet op."
