De Belgische rechtsstaat staat onder systematische druk door een zorgwekkende en sluipende erosie van haar fundamentele principes. Daarvoor waarschuwt het Federaal Instituut voor de Rechten van de Mens (FIRM) in een nieuw rapport dat vandaag is gepubliceerd.

Het rapport, getiteld "De rechtsstaat en mensenrechten in België 2025", hekelt de herhaaldelijke niet-uitvoering van rechterlijke uitspraken door de overheid, de toenemende druk op de rechterlijke onafhankelijkheid en de inperking van fundamentele vrijheden. Het FIRM doet meer dan 30 aanbevelingen aan de federale regering en het parlement om het tij te keren.

Het instituut benadrukt dat hoewel het federale regeerakkoord het belang van de rechtsstaat erkent, deze erkenning onvoldoende wordt omgezet in concrete actie. "Deze vaststellingen zijn geen momentopnames, maar symptomen van een sluipende erosie die om een doortastend antwoord vraagt," aldus Martien Schotsmans, directeur van het FIRM.

Systematische Negering van Rechterlijke Beslissingen

Een van de meest prangende problemen die het FIRM aanstipt, is de structurele weigering van de overheid om vonnissen en arresten uit te voeren. Dit is met name zichtbaar in het asielbeleid. Sinds 2021 heeft de Belgische staat meer dan 10.000 rechterlijke bevelen genegeerd om asielzoekers de opvang te bieden waar ze recht op hebben.

"Duizenden verzoekers om internationale bescherming slapen noodgedwongen op straat of in mensonwaardige omstandigheden, ondanks bevelen om hen onmiddellijk op te vangen," stelt het rapport.

De situatie werd recent verergerd door uitspraken van minister van Asiel en Migratie, Anneleen Van Bossuyt (N-VA), die publiekelijk aangaf bepaalde rechterlijke beslissingen bewust niet na te leven. België werd voor deze houding in 2023 al veroordeeld door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM). Het FIRM stelt dat dit de geloofwaardigheid van democratische instellingen en het vertrouwen in justitie ernstig bedreigt.

Onafhankelijkheid van Rechters in Gevaar

Het FIRM uit ook zijn diepe bezorgdheid over aangekondigde hervormingen die de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht kunnen aantasten. Specifiek wordt de geplande hervorming van de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen (RvV) als zorgwekkend bestempeld.

De plannen om deze onafhankelijke rechtbank onder te brengen in een nieuwe FOD Migratie en rechters niet langer voor het leven, maar voor een hernieuwbare periode van vijf jaar te benoemen, vormen volgens het instituut een direct risico voor de scheiding der machten.

"Rechters moeten onafhankelijk zijn," benadrukt Schotsmans. "Dat behoort tot de kern van het recht op daadwerkelijke rechtsbescherming en op een eerlijk proces. En het is een fundamenteel principe van de rechtsstaat."

Uit een bevraging van de Europese Commissie blijkt dat het vertrouwen al ondermaats is: slechts 57% van de Belgen gelooft dat rechters onafhankelijk zijn van politieke of economische belangen.

Structurele Uitdagingen: Gevangenissen en Fundamentele Vrijheden

Naast de crisis in de asielopvang en de druk op de rechterlijke macht, wijst het rapport op andere structurele problemen:

• Overbevolking in Gevangenissen: Met meer dan 13.200 gedetineerden voor een capaciteit van iets meer dan 11.000, blijft de situatie in de Belgische gevangenissen kritiek. Het FIRM pleit niet voor meer plaatsen, maar voor een beperking van de instroom door meer middelen voor justitie en alternatieven voor detentie. "Een ondergefinancierde justitie raakt de fundamenten van de rechtsstaat," aldus het rapport.

• Bestuurlijke Handhaving: Er is een groeiende tendens om politiebevoegdheden over te hevelen naar gemeenten. Denk aan GAS-boetes, plaatsverboden of het verbieden van betogingen. Het FIRM waarschuwt dat dit gebeurt zonder de procedurele waarborgen die het strafrecht biedt.

• Vrijheid van Meningsuiting en Betoging: Het recht op betoging staat onder druk door het verbieden van protesten zonder toelating of het opleggen van buitensporige voorwaarden. Dit bemoeilijkt de mogelijkheid om snel in te spelen op actuele gebeurtenissen.

Oproep tot Concrete Actie

Het FIRM concludeert dat het beschermen en versterken van de rechtsstaat "voortdurende waakzaamheid" vereist. Het instituut nodigt beleidsmakers uit voor een constructieve dialoog.

"Wij vragen het parlement en de regering om structurele acties uit te werken die de rechtsstaat versterken, met garanties voor onafhankelijke rechtspraak, effectieve uitvoering van rechterlijke beslissingen en bescherming van mensenrechten," besluit Schotsmans.

De boodschap is duidelijk: erkenning op papier volstaat niet langer, het is tijd voor doortastende actie om de pijlers van de Belgische democratie te verstevigen.