Net als bij eerdere conflicten in het Midden-Oosten heeft de lopende oorlog met Iran de aandacht gevestigd op Türkiye's unieke positie op militair, diplomatiek en economisch gebied, waar het volgens deskundigen klaarstaat om een belangrijke rol te spelen.

De Verenigde Staten hebben minstens 19 militaire bases in het Midden-Oosten, waarvan de meeste zich bevinden in het energie‑rijke Bahrein, Koeweit, Qatar, Saoedi‑Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten.

Ondanks de Amerikaanse militaire aanwezigheid en het indrukwekkende verdedigingssysteem dat in de regio is ingezet, hebben al deze landen, evenals Jordanië en Irak, Iraanse raketaanvallen te verduren gekregen toen Teheran Amerikaanse bases trof.

Terwijl Iraanse ballistische raketten en drones op Golfsteden neerregenen, heeft Türkiye — een NAVO‑lid, een niet‑Arabische Midden‑Oosterse macht met een sterk leger — dergelijke rampzalige aanvallen niet meegemaakt, op één raket na die door het NAVO‑verdedigingssysteem in de Middellandse Zee werd onderschept voordat deze het Turkse luchtruim kon binnendringen.

De Turkse president Recep Tayyip Erdogan heeft zijn medeleven betuigd aan Teheran na de moord op opperbevelhebber Ali Khamenei door het Israëlische leger, maar hij vindt de aanvallen van Iran op de Golfstaten onaanvaardbaar en waarschuwt dat de regio “in een cirkel van vuur kan worden meegesleurd”.

Türkiye heeft de strijdende partijen opgeroepen het conflict zo snel mogelijk te beëindigen en noemde de Amerikaanse‑Israëlische aanval op Iran een 'duidelijke schending' van het internationaal recht. Ankara, dat als neutrale staat al langer naar vrede in het Oekraïneconflict streeft, heeft ook aangeboden te bemiddelen tussen de VS en Iran om hun vijandelijkheden te doen stoppen.

De stem van gezond verstand

“Türkiye heeft alles gedaan en zal alles blijven doen om de oorlog te beëindigen. In deze fase is het eerste doel een staakt‑het‑vuren. Ongeacht de omstandigheden zal Türkiye altijd een strategie nastreven die stabiliteit bevordert,” zegt Oral Toga, onderzoeker bij het in Ankara gevestigde Centre for Iranian Studies.

Ankara heeft voldoende ervaring en capaciteiten om te bemiddelen tussen tegenstanders, van Oost‑Afrika tot de oorlog in Oekraïne, zegt Toga, maar de omvang van de huidige oorlog — gevoerd door drie verschillende machten die zich over het Midden‑Oosten verspreidt — vereist 'de wil van de strijdende partijen om te onderhandelen', aldus Toga tegen TRT World.

Hoewel Türkiye lid is van de NAVO, heeft het een neutrale positie ingenomen ten opzichte van de oorlog in Oekraïne omdat het zijn banden met Moskou intact wil houden. De onmiskenbare rol van Israël bij het aanwakkeren van de militaire confrontatie met Iran doet de Turkse leiding volgens deskundigen een neutrale houding aannemen.

“Türkiye wil geen positie innemen tegen Iran. Het wil niet een van de daders zijn van het ongeluk van een land waarmee het sterke historische en culturele banden heeft,” zegt Ozgur Korpe, docent aan de National Defence University.

“De positie van Türkiye zal worden bepaald door het gedrag van Iran ten opzichte van Ankara. Inderdaad gaan de officiële verklaringen van Türkiye in deze richting. Om deze redenen heeft Türkiye neutraliteit gekozen als strategie. En dat zal het blijven doen,” zegt Korpe tegen TRT World.

De academicus denkt dat Türkiye, net als bij de oorlog in Oekraïne, waarschijnlijk “actieve neutraliteit in plaats van passieve neutraliteit” zal aannemen als zijn zich ontwikkelende strategische aanpak ten opzichte van internationale crises.

“Türkiye zou mogelijk alleen betrokken raken bij de oorlog als haar grondgebied doelwit zou worden. Dat is een risico dat geen van de huidige strijdende partijen zou willen of durven nemen,” voegt Korpe toe.

Een toevluchtsoord in tijden van crisis

Deskundigen zijn van mening dat Türkiye's anti‑oorlog positie en de huidige bemiddelingsinspanningen het unieke vermogen onderstrepen om in dergelijke crises als regionaal toevluchtsoord te fungeren, van de Amerikaanse inval in Irak tot de Syrische burgeroorlog.

Hoewel Türkiye en Iran politieke meningsverschillen hebben over verschillende kwesties, zoals het Syrië na Assad en de rol van Hezbollah in Libanon, stellen Ankara's historische banden met Teheran Erdogan in staat de leiding van het sjiitische land effectief te begrijpen en ermee om te gaan, zegt Omer Ozgul, een voormalig officier van het Turkse leger die in het verleden als militaire attaché van Türkiye in Teheran heeft gewerkt.

Andere deskundigen zijn het eens met Ozgul's beoordeling.

“Er is geen reden voor Iran om een vijandige houding tegenover Türkiye aan te nemen, en zo'n stap zou op veel punten een strategische fout zijn voor Iran, met name vanuit het oogpunt van zijn oorlogsstrategieën. Daarom zal Türkiye een veilig toevluchtsoord blijven, ver van het conflict,” zegt Toga.

Deze benadering lijkt ook op te gaan voor de Golfstaten, wiens economieën sterk afhankelijk zijn geweest van hun energie‑export, voedselimporten en seizoensgebonden toerismesector.

Alle Golfstaten staan voor een grimmig dilemma nu Iran het Straat van Hormuz effectief heeft geblokkeerd, waardoor vitale energiezendingen verstoord worden.

Türkiye's “rechtvaardige houding” ten opzichte van de conflicten in de regio zal niet onopgemerkt blijven voor Iran of de Golfstaten, zegt Ozgul. “Türkiye zal een veilig toevluchtsoord blijven voor zowel de Golfstaten als Iran,” zegt hij tegen TRT World.