Bij het Internationaal Gerechtshof (ICJ) in het Vredespaleis zijn maandag de hoorzittingen begonnen in de genocidezaak die Gambia heeft aangespannen tegen Myanmar. De zaak, die draait om de systematische vervolging van de islamitische Rohingya-minderheid, wordt gezien als een juridische mijlpaal. Het is de eerste keer in ruim tien jaar dat het hoogste VN-hof een genocidezaak inhoudelijk behandelt.
De zaak werd in 2019 aangespannen door het West-Afrikaanse land Gambia, met steun van de Organisatie voor Islamitische Samenwerking (OIC) en westerse landen waaronder Nederland, Canada, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. De kern van de aanklacht is dat Myanmar het VN-genocideverdrag uit 1948 heeft geschonden door te proberen de Rohingya als groep "geheel of gedeeltelijk te vernietigen".
Grootschalige gruweldaden
De beschuldigingen richten zich voornamelijk op de militaire operaties in de staat Rakhine in 2016 en 2017. Volgens VN-rapporten en getuigenverklaringen gingen deze gepaard met massamoorden, groepsverkrachtingen, het platbranden van dorpen en het doden van kinderen.
Als gevolg van dit geweld sloegen meer dan 700.000 Rohingya op de vlucht naar buurland Bangladesh. Daar leven momenteel nog altijd meer dan een miljoen Rohingya onder erbarmelijke omstandigheden in vluchtelingenkampen, zoals in Cox's Bazar. De VN bestempelde de gebeurtenissen eerder al als een "schoolvoorbeeld van etnische zuivering" en stelde vast dat er sprake was van "genocidale intenties".
De Gambiaanse minister van Justitie, Dawda Jallow, opende de zitting maandag met een fel betoog: "Myanmar wilde het Rohingya-volk uitwissen door middel van genocidaal beleid. Dit gaat niet over esoterische kwesties van internationaal recht, maar over echte mensen die decennia van onvoorstelbare vervolging hebben moeten doorstaan."
Militaire junta en politieke chaos
De verdediging van Myanmar stelt, net als in voorgaande jaren, dat de militaire operaties legitiem waren en gericht tegen militante opstandelingen (ARSA) die politieposten aanvielen. Myanmar ontkent dat er sprake is van genocide.
De politieke context van de verdediging is echter drastisch veranderd sinds de start van de zaak. In 2019 verdedigde voormalig regeringsleider en Nobelprijswinnaar Aung San Suu Kyi het leger nog persoonlijk in Den Haag, wat haar internationale reputatie ernstig beschadigde. Sinds de militaire staatsgreep in 2021 zit zij echter gevangen en is de macht volledig in handen van de junta onder leiding van generaal Min Aung Hlaing.
Opvallend is dat de National Unity Government (NUG), de schaduwregering gevormd door afgezette parlementariërs, inmiddels de jurisdictie van het Hof erkent en de eerdere bezwaren tegen de zaak heeft ingetrokken. De NUG heeft erkend dat er gruweldaden zijn gepleegd en belooft dat dergelijke misdaden nooit meer zullen plaatsvinden.
Internationale druk en ICC
Naast de zaak bij het ICJ, die gaat over de verantwoordelijkheid van de staat, loopt er ook een traject bij het Internationaal Strafhof (ICC), dat individuen vervolgt. De hoofdaanklager van het ICC heeft eind vorig jaar een arrestatiebevel aangevraagd tegen juntaleider Min Aung Hlaing wegens misdaden tegen de menselijkheid.
De huidige hoorzittingen bij het ICJ duren drie weken. Zowel Gambia als Myanmar krijgen de tijd om hun argumenten te presenteren. Ook zullen getuigen en experts worden gehoord; deze zittingen vinden achter gesloten deuren plaats om de veiligheid van de slachtoffers te waarborgen.
Juridisch precedent
Een uitspraak van het Hof kan maanden tot zelfs jaren op zich laten wachten. Hoewel uitspraken van het ICJ bindend zijn, beschikt het Hof niet over eigen middelen om deze af te dwingen. Toch wordt de zaak nauwlettend gevolgd door de internationale gemeenschap. Een veroordeling zou een belangrijk juridisch precedent scheppen voor de definitie en bewijslast van genocide. Dit is ook relevant voor andere lopende zaken, zoals de genocidezaak die Zuid-Afrika heeft aangespannen tegen Israël over de oorlog in Gaza.
Voor de Rohingya in de kampen in Bangladesh is de start van de rechtszaak een sprankje hoop, al is een veilige terugkeer naar Myanmar onzekerder dan ooit. In de staat Rakhine woedt momenteel een felle burgeroorlog waarbij de rebellengroep Arakan Army grote gebieden op het regeringsleger heeft veroverd, wat de situatie voor de achtergebleven Rohingya verder compliceert.
"We willen gerechtigheid en vrede," zei een overlevende in Bangladesh tegen persbureau Reuters. "De daders moeten gestraft worden. Pas dan kunnen we denken aan terugkeer."
