Met de recente Amerikaans-Israëlische aanvallen op Iran lijkt het internationaal recht definitief op een zijspoor te zijn beland. Terwijl experts spreken van een flagrante schending van het geweldsverbod, worstelen Europese leiders met de balans tussen morele verontwaardiging over het Iraanse regime en de noodzaak om de wereldwijde spelregels te handhaven.
De militaire acties van de Verenigde Staten en Israël hebben een schokgolf door de internationale gemeenschap gejaagd. Volgens volkenrechtdeskundigen is de aanval een directe aanval op de "hoeksteen van de internationale rechtsorde". Het internationaal recht staat geweld tussen staten namelijk alleen toe onder twee strikte voorwaarden: een mandaat van de VN-Veiligheidsraad of een rechtmatige uitoefening van zelfverdediging bij een onmiddellijke dreiging. Geen van beide was hier volgens experts aan de orde.
Trumps schoktherapie en de verlamde VN
Onder president Donald Trump lijkt een nieuwe wereldorde te ontstaan. Trump zet in op "schoktherapie", waarbij het internationaal recht plaatsmaakt voor selectieve realpolitiek en de wet van de sterkste. De oprichting van zijn eigen 'Vredesraad' als alternatief voor de Verenigde Naties — gesteund door voornamelijk autocratische landen — onderstreept deze verschuiving.
Ondertussen blijkt de VN-Veiligheidsraad nagenoeg vleugellam door het veelvuldige gebruik van het vetorecht. Waar Rusland resoluties over Oekraïne blokkeert, torpedeert de VS resoluties over een staakt-het-vuren in Gaza. Deze verlamming dwingt landen om buiten de traditionele kaders om te handelen, wat de legitimiteit van het internationaal recht verder uitholt.
Een verdeeld Europa: Tussen recht en realiteit
Binnen Europa heerst diepe verdeeldheid over de juiste reactie.
Nederland: Minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen toonde "begrip" voor de aanval vanwege de brute aard van het Iraanse regime. Premier Jetten erkende echter dat de actie op gespannen voet staat met het internationaal recht.
België en Duitsland: De Belgische premier Bart De Wever heeft zich aangesloten bij de lijn van de Duitse bondskanselier Friedrich Merz, die de aanval onverdeeld steunt. Voor hen primeert het uitschakelen van het "schurkenregime" in Teheran boven de juridische finesses van het oorlogsrecht. Daartegenover staan geluiden zoals die van de Spaanse premier Pedro Sánchez, die de aanval resoluut veroordeelt.
Het gevaar van de dubbele standaard
De grootste zorg van critici is de geloofwaardigheid van het Westen. Toen Trump eerder dreigde Groenland te annexeren, beriepen westerse landen zich massaal op de "territoriale integriteit". Nu diezelfde integriteit van Iran wordt geschonden, blijft het stil.
Als het internationaal recht een "keuzemenu" wordt dat men alleen volgt wanneer het uitkomt, geeft dat een vrijbrief aan landen als Rusland en China om in de toekomst hetzelfde te doen, bijvoorbeeld in Oekraïne of Taiwan.
Binnenlandse zorgen in de schaduw van de oorlog
Terwijl de geopolitieke spanningen oplopen, kampt Nederland ook met interne uitdagingen. De discussie over internationale steun en defensie-uitgaven valt samen met een dreigend financieel tekort bij gemeenten.
Het zogenaamde "ravijnjaar" 2028 werpt zijn schaduw vooruit: terwijl de rijksoverheid prioriteiten stelt op het wereldtoneel, moeten gemeenten nu al bezuinigen op onderhoud, cultuur en het sociaal domein om de begroting sluitend te krijgen.
De vraag blijft of de wereldwijde rechtsorde nog te redden valt. Volgens professor Van den Herik is er maar één weg vooruit: "Nederland en Europa moeten juist nu om de Verenigde Naties heen gaan staan om de organisatie en het recht te stutten, voordat de wet van de sterkste de enige regel wordt die nog telt."
